Stos za kota, jazz i szachy. 9 groteskowych sposobów na ekskomunikę w tysiącu lat historii Kościoła

Był sobie kiedyś kot i samotna dziewczyna, która nie ma jeszcze pojęcia, że za pięćset lat ktoś nazwie ją pierwszą ofiarą systemowego hejtu na domowe czworonogi. Świat zawsze miał ten sam felerny talent: mylił czystą przyjemność z egzystencjalnym zagrożeniem dla duszy i ciała, tyle że dokument to sankcjonujący miał wtedy tytuł po łacinie, a nie formę wątku na forum.

Kościół katolicki, w swojej najbardziej rozgorączkowanej odsłonie, spędził dobre tysiąc lat na wypisywaniu urzędowych donosów na zwykłą ludzką rozrywkę. Dziewięć aktów oskarżenia, dziewięć zwichrowanych wyroków, i za każdym razem to samo zdziwienie kleru, że ludzie wolą grzeszyć na własny rachunek, niż w bolączkach błagać o odkupienie. Poniżej – rejestr tej tysiącletniej wojny z przyjemnością.

Kot

Piętnasty wiek. W piecu dogasa, w kącie coś mruczy. Miękkie łapy, czarne futro i bilet w jedną stronę do wrót samego piekła.

Samotna kobieta z kotem, szczególnie czarnym, w średniowieczu jedną nogą płonęła już na stosie. Inkwizytor patrząc na to niewinne mruczenie widział negocjację z diabłem, czysty układ z ciemną stroną. Demon nie musi od razu biegać z widłami; wystarczy, że wejdzie w sierściucha, przytuli się do kolan i poczeka cierpliwie, jak ukryta subskrypcja, która zżera ci konto, dopóki nieświadomie nie podpiszesz krwią cyrografu. Papież Innocenty VIII autoryzował to podejrzenie bullą z 1484 roku, a Malleus Maleficarum, wydany dwa lata później, zamienił je w procedurę – zimną, biurokratyczną, drobiazgową jak formularz podatkowy, tyle że stawką nie był zwrot z urzędu skarbowego, a życie. Kot jako wcielenie demona miał zresztą niezłą karierę literacką na długo po tym, jak spłonął ostatni stos – Behemot z Mistrza i Małgorzaty Bułhakowa, rewolwer w łapie i szachy z Wolandem, to w gruncie rzeczy ten sam archetyp, tylko przepuszczony przez radziecką cenzurę i wyszedł jej z tego najzabawniejszy demon w literaturze XX wieku. Dziś jego prawnuk robi miliony wyświetleń na ekranie telefonu, inkasując sławę bez ani jednego dnia stażu w piekielnych czeluściach.

Sznurek

Noc poślubna. Szesnasty wiek. Młody mąż w panice, bo biologia brutalnie wyłączyła mu zasilanie.

Zamiast przyjąć to z pokorą czy przeprosić za stres, ówczesny kler wolał wierzyć, że winna jest magia. Zjawisko nazwano ligaturą, czyli magicznym przewiązaniem. Dlaczego zwykły sznurek stawał się biletem do piekła? Bo wierzono, że zazdrosny typ z sąsiedztwa albo porzucona luba wzięli rzemyk, zawiązali na nim trzy węzły, rzucili klątwę i – przy wsparciu demona – odcięli chłopu potencję na odległość. Brak erekcji nie był zmęczeniem po weselu, a włamaniem Szatana w sakrament małżeństwa. Teologia robiła za najstarszy system wymówek w dziejach. Dzisiaj sprawę załatwia mała, niebieska tabletka. Bez inkwizycji i bez przeczesywania pościeli w poszukiwaniu winnych wszystkiemu węzłów.

Maść

Kobieta, pewna noc. Ciało nasmarowane miksturą z szaleju, lulka i pokrzyku. I zaraz potem – uczucie lewitowania, jakby unoszenia się nad ziemią.

To, co trybunały spisywały jako twardy dowód na lot miotłą na sabat, w starych aktach z Tuluzy wygląda jak rasowy raport z grubej imprezy: silne halucynacje, stan transowy, komponent wyraźnie erotyczny, wszystko podpisane pod przysięgą, jakby chodziło o zeznanie w sprawie kradzieży, a nie o opis działania alkaloidów tropanowych. Inkwizycja zrecenzowała, można powiedzieć, najbardziej udokumentowany bad trip epoki i nazwała go duszpasterskim zagrożeniem. Szesnastowieczny lekarz Johann Weyer, w traktacie De praestigiis daemonum, jako jeden z pierwszych zasugerował, że winna jest chemia, nie Szatan – co było wtedy odkryciem tak ryzykownym, jak powiedzenie królowi, że korona źle mu leży, za co sam o mało nie zapłonął na placu. Kino dwudziestego wieku odziedziczyło ten sam obraz kobiet w transie o wiele chętniej niż medycyna – wystarczy przypomnieć sobie niemiecki ekspresjonizm sabatowych scen albo „Suspirię” Dario Argenta, w której czerwień i stroboskop robią dokładnie to, co kiedyś robiła maść z lulka: przekonują widza, że za oglądaną na ekranie ekstazą kryje się pierwiastek czegoś, czego nie wytłumaczy sama chemia.

Walc

Dziewiętnasty wiek. Salon w kandelabrach. Ręka obcego chłopa na talii dziewczyny. Twarz przy twarzy, zero dystansu.

Prosta choreografia, a jednak konserwatywny kler nazwał ją „niemoralną zarazą” sprowadzoną z Niemiec, jakby granica moralności biegła dokładnie tam, gdzie granica etykiety, a przekroczenie jednej automatycznie oznaczało przekroczenie drugiej. Zawroty głowy po wirowaniu odczytywano jako fizyczny dowód utraty kontroli nad cnotą – najbardziej romantyczne wyjaśnienie choroby lokomocyjnej, jakie wydała z siebie teologia moralna. Niemieckie i francuskie listy pasterskie z lat 1810–1830 traktują tę sprawę z powagą zarezerwowaną dziś dla realnych kryzysów, nie dla trzech kroków w prawo i obrotu. Ironia chce, żeby ten sam gatunek, który miał rozkładać zgnilizną moralność Europy, wydał pół wieku później Johanna Straussa II i Nad pięknym modrym Dunajem – melodię tak rozbrajającą, że Stanley Kubrick użył jej w 2001: Odysei kosmicznej do akompaniamentu najbardziej wysublimowanej sceny w historii kina SF, stacji kosmicznej spokojnie wirującej w ciszy na podobieństwo pary tańcząca we własnych objęciach.

Jazz

Wiek dwudziesty. Nowy Jork, Chicago, a potem cała Europa. Nowy bit, synkopa, która rzuca ludzi na kolana.

„Ladies’ Home Journal”, sierpień 1921. Anne Shaw Faulkner pisze tekst pod tytułem „Does Jazz Put The Sin In Syncopation?” i dowodzi, powołując się na słowniki muzyczne, że synkopa rozkłada dyscyplinę moralną młodzieży – co jest chyba najbardziej akademickim sposobem powiedzenia „ta muzyka mi się nie podoba”. Europejscy biskupi, w tym polscy, potępiają listami pasterskimi „bezwstydne tańce” tak stanowczo, jakby chodziło o bezpieczeństwo narodowe, a nie o krok w bok w rytm trąbki. Panika miała zresztą też skrzydło intelektualne, nie tylko ambonowe – Theodor Adorno w eseju Über Jazz z 1936 roku, piszący z zupełnie innej, marksistowsko-frankfurckiej pozycji niż jakikolwiek biskup, dochodził do zaskakująco podobnego wniosku: że jazz to zestandaryzowana, fałszywie buntownicza rozrywka przemysłu kulturowego. Kiedy w tym samym mniej więcej okresie Josephine Baker podbijała Paryż, europejska prasa reagowała mieszanką zachwytu i tego samego, rasistowsko podszytego niepokoju, który napędzał listy pasterskie za oceanem. Wzór okazał się zresztą trwały – to samo społeczeństwo, które bało się jazzu, sześćdziesiąt lat później, za sprawą komisji zwanej PMRC, przyklejało naklejki ostrzegawcze na płyty rockowe, przekonane, że tym razem to już na pewno ten ostateczny koniec młodzieży. Dziś jazz sączy się w klubach przy whisky jako muzyka koneserów, a najbardziej odważnym ruchem na parkiecie jest spóźniony krok w bok.

Kino

Ciemna sala. Ekran wielki jak blok, a na nim dwa metry czyichś ust w trakcie długiego pocałunku.

Kościół zobaczył w tym wymarzoną kryjówkę dla diabła, schowanego między miękkimi fotelami ostatnich rzędów, gdzie nikt przecież nikogo nie widzi. Papież Pius XI zajął się tym formalnie w encyklice Vigilanti Cura z 1936 roku, co w Stanach Zjednoczonych przełożyło się na wsparcie amerykańskiej kurii dla Kodeksu Haysa oraz katolicki Legion Przyzwoitości, pilnujący repertuaru z zapałem komitetu redakcyjnego, który nienawidzi swojej pracy, ale robi ją idealnie. Głównym obiektem tej troski były aktorki w rodzaju Clary Bow, uosobienia tak zwanej It Girl, oraz Mae West, której dwuznaczne kwestie ekranowe stały się właściwie osobistym powodem zaostrzenia Kodeksu Haysa w połowie lat trzydziestych – rzadki moment, kiedy jedna aktorka wbiła szpilę w cały cenzorski system potężnego państwa.

Karty

Plac miejski. Włochy, przełom XIV i XV wieku. Stos, na którym płonie nie ktoś, a coś.

Franciszkanin Bernardyn ze Sieny namawiał tłumy, żeby na jego oczach spaliły karty, kości i szachownice – wszystko, co odciągało od modlitwy, jakby Bóg prowadził ewidencję godzin, a pusta rozrywka była złodziejem jego czasu. Chwalił współbrata zakonnego za spalenie kilkudziesięciu talii w Barcelonie jednego popołudnia. Sto lat później ten sam odruch trafił do krakowskiej bursy akademickiej „Jeruzalem”, gdzie statut z 1456 roku, w artykule De ludorum abstinentia, po prostu zabraniał studentom gry w karty – regulamin akademika, który dziś brzmiałby jak żart wywieszony na drzwiach kuchni. Nawet szachy oberwały: jedenastowieczny kardynał Piotr Damiani skarżył się na nie papieżowi jako na stratę czasu niegodną duchownego, co czyni go patronem wszystkich, którzy przegrali z kolegą w partyjce online. Literatura wzięła ten sam temat na warsztat znacznie później i z dużo mniejszą pobłażliwością niż Bernardyn – Dostojewski w Graczu opisał nałóg hazardowy nie jako pakt z demonem, tylko jako coś dużo gorszego: banalną, nudną, samonapędzającą się rozpacz, bez żadnego egzorcyzmu, który mógłby chorego wyleczyć. Dziś karty i szachy ścierają się w mistrzostwach świata, a najsurowszą karą za wieczór przy stole jest co najwyżej przegrana w pokera pensja.

But

Czubek buta. Zbyt długi, żeby dało się klęknąć.

Poulaines – średniowieczne szpile i długawe noski wypchane mchem, modne w XIV i XV wieku – kaznodzieje pokutni, z Bernardynem ze Sieny na czele, opisywali jako haczyki, którymi diabeł łapie pysznego człowieka za nogę i wciąga go w błoto. Dekrety synodalne traktowały długość buta z taką powagą, jakby od centymetrów z przodu zależało zbawienie całej parafii. Dziś takie odchyły od normy lądują na wybiegach haute couture, a nikt przed komunią nie mierzy długości noska.

Spódnica

Lata dwudzieste XX wieku. Rąbek spódnicy idzie w górę, lądując bezczelnie tuż nad kolanem.

Ten sam impuls co przy bucie, tylko przeniesiony z noska na kolano. Styl flapper Kościół odczytywał jako zatarcie naturalnych granic płci i bezwstydne epatowanie ciałem – dokładnie ten sam zarzut, który wcześniej padał pod adresem dekoltu, tylko z nową datą i krojem. Biskupi mierzyli długość rąbka pod rygorem odmowy komunii, a Watykan wydawał noty o modestia christiana z precyzją krawca, który akurat stracił poczucie humoru na stałe. Listy pasterskie polskiego episkopatu z lat dwudziestych i trzydziestych są w tej sprawie równie nieustępliwe jak w sprawie tańców. Ten sam skrócony rąbek, który burzył w listach pasterskich, projektowała w Paryżu Coco Chanel, a w prozie utrwalał F. Scott Fitzgerald, opisując w Wielkim Gatsbym pokolenie, które samo siebie nazwało straconym, ale przy okazji żyło i ubierało się szybciej niż moralistyka nadążała je potępiać. Dziś spódnica przed kolano to podstawa biurowej szafy i zero w skali podejrzeń o zamach na porządek stworzenia.

Papier. Pieczęć. Podpis. Data.

Każda z tych historii ma swój urzędowy ślad w archiwum – bullę, encyklikę, dekret. Socjolog Stanley Cohen w 1972 roku ukuł na to zjawisko nazwę, która się później przyjęła jako termin akademicki: panika moralna, czyli chwilowe, ale intensywne przekonanie społeczeństwa, że jakaś grupa lub praktyka zagraża samym jego podstawom.

Kot, sznurek, walc i jazz to tylko dawne sezony tego samego serialu. To, co dzisiaj jest luźnym wieczorem – głaskanie kota na kanapie, partia w pokera, wyjście do kina na seans czy taniec na imprezie – było kiedyś aparatem prawnym uruchamianym z determinacją zarezerwowaną dziś dla przepisów skarbowych, tyle że z gorszymi konsekwencjami niż mandat. Każde pokolenie dostaje własną wersję zabawy, którą ktoś starszy uzna za koniec świata. I każde pokolenie jest przekonane, że akurat jego wersja tej ironicznej reinterpretacji za pięćset lat nie doczeka. A Kościół? Z racji wieku ma na ten strach najlepiej opłacony monopol w historii.