Nie odpalamy już papierosa po seksie. Czy to koniec ery Pani Robinson?

Bo obraz kochanków sięgających po fajkę na zwieńczenie koncertu erotycznych uniesień to w gruncie rzeczy produkt cenzury, nie fizjologii. Kiedy kamera nie mogła jeszcze pokazać tego, co dzieje się pod kołdrą i gdy ekran wypełniała ta sekunda ciemności, filmowcy potrzebowali eleganckiego skrótu myślowego, który jednym gestem zawiadamiałby widza, że Coś się właśnie dokonało. Papieros między palcami leżącej w pościeli aktorki okazał się wynalazkiem doskonałym: dwuznacznym, atrakcyjnym i – co nie bez znaczenia dla producentów tytoniu – znakomicie się sprzedającym.

And here's to you, Mrs Robinson

Ikoną owego zjawiska pozostaje pani Robinson z klasyka amerykańskiego kina, „Absolwenta” – Anne Bancroft, która niemal po każdej scenie intymnego zbliżenia z bohaterem Dustina Hoffmana odpala papierosa z automatyczną, niemal liturgiczną regularnością. Ćwierć wieku wcześniej podobny obraz odmalowali Paul Henreid i Bette Davis w „Now, Voyager”: on zapala dwa papierosy naraz w ustach i podaje jeden ukochanej – gest tak sugestywny, że przeszedł do kanonu najbardziej zmysłowych scen kina swojej epoki, choć aktorzy nie zdążyli wymienić się ledwo jednym muśnięciem.

Koncerny tytoniowe doskonale rozpoznały wartość tego skojarzenia, jaskrawej uwertury, i skwapliwie je pielęgnowały. Badanie nikotynowego giganta Philip Morris z 1988 roku, obejmujące ponad czterysta tysięcy palaczy, wykazało, że ponad połowa respondentów zapala regularnie po seksie – nie tyle z powodu jakiejś konkretnej potrzeby organizmu (choć trajektorie generacyjnego nałogu nikomu nie są znane), ile w efekcie dekad konsekwentnej pracy reklamy i kina nad naszą wyobraźnią. Choć nawet jeśli to tylko ona, a nie ciało, podszeptuje do ucha prostotę uzbrojenia w papierosa, zapałkę, a co elegantszym, i popielniczkę, trudno winić kogokolwiek za to, że dał się jej ponieść.

Magia reklamy

Sama nazwa „papieros” – francuskie zdrobnienie od cygara, żeński przyrostek doklejony do męskiego rodzaju rozkoszy – mogłaby skłonić niejednego etymologa do wniosku, że produkt ten od zawsze celował głównie w kobiecą klientelę. Nic jednak bardziej mylnego. Jeszcze na progu XX wieku palenie przez kobiety w Europie i Ameryce Północnej uchodziło za oznakę rozwiązłych obyczajów i podejrzanej reputacji, jak pisały w swoim studium poświęconym reklamie tytoniu adresowanej do kobiet badaczki Amanda Amos i Margaretha Haglund. Sięgały one nawet XVII wieku, przypominając, że holenderscy malarze posługiwali się tytoniem jako symbolem ludzkiej głupoty i próżności – papieros w dłoni kobiety był więc de facto znakiem moralnego upadku, nie emancypacji.

Dla przemysłu tytoniowego u zarania nowoczesnej reklamy była to jednak przeszkoda zbyt kusząca, by zostawić ją nieruszoną – w końcu za tabu krył się rynek wart podwojenia. W 1928 roku George Washington Hill, prezes American Tobacco Company, zatrudnił do rozwiązania tego problemu Edwarda Bernaysa – człowieka, którego historia reklamy zapamięta później jako ojca chrzestnego public relations.

Bernays, z właściwą sobie przewrotną finezją, nie sprzedawał papierosów – sprzedawał całą ideę. Palenie przemienił w gest emancypacyjny, wręcz polityczny manifest. Podczas wielkanocnej parady na Piątej Alei w Nowym Jorku w 1929 roku wyreżyserował spektakl pozornej spontaniczności: grupa eleganckich młodych kobiet, jakby w odruchu buntu, wyjęła papierosy i zapaliła je, równo maszerując na oczach tłumu i fotoreporterów. Prasa okrzyknęła to wydarzenie mianem „Pochodni Wolności” – papieros przestał być papierosem, stał się symbolem, sztandarem, gestem równouprawnienia sprzedawanym w twardej paczce po sztuk dwadzieścia. Rewolucja obyczajowa, którą wyreżyserowano tak precyzyjnie, jak dekadę wcześniej aranżowano na ekranach sceny miłosnej gorączki.

Fizjologia kontra mit

Powracając do pytania, czemu cały ten misternie wbudowany w społeczną świadomość nawyk odszedł do lamusa. Nauka do dziś nie potrafi udzielić w tej sprawie jednoznacznej odpowiedzi, co samo w sobie jest już znamienne.

Michael Siegel z kolei odrzuca wyjaśnienia fizjologiczne niemal w całości, widząc w tym zjawisku przede wszystkim konstrukt kulturowy wypluty z ekranów kin i telewizorów, umacniany w kolektywnej podświadomości przez media, a nie autentyczną potrzebę ciała.

Ale są i tacy, co próbują tłumaczyć to dopaminą, oksytocyną i całym tym hormonalnym fajerwerkiem, który wybucha w mózgu podczas orgazmu, widząc w nikotynie przysłowiową kropkę nad i, która ukoronowuje ten spektakl na wzór czarno-białej klatki filmowego Fin. Faktycznie, nikotyna zwęża naczynia krwionośne, podczas gdy orgazm je rozszerza, a więc organizm dostaje dwa sprzeczne polecenia naraz, ale nasze ciało jest wybaczające i jakoś to sobie godzi, jak zresztą w przypadku większości złych nawyków.

Zmierzch pewnej estetyki

A jednak to właśnie ten obraz – Don Draper zaciągający się papierosem z melancholią człowieka sukcesu w hitowym „Mad Men”, Mia Wallace z plakatu „Pulp Fiction” spoglądająca przez smugę dymu prosto w kamerę – należy dziś bardziej do gabloty muzealnej popkultury niż do realnych sypialni kolejnego pokolenia. Odsetek palaczy w populacji systematycznie się kurczy, a wraz z nim traci rację bytu cały rytuał, który przez dekady zdawał się nierozerwalnie zrośnięty z erotyzmem ekranu.

Bo miejsce papierosa na nocnym stoliku zajął dziś... telefon. Tam, gdzie niegdyś dwoje ludzi dzieliło moment niepisanej intymności, wpatrzeni w sufit i wymieniajacy się wspomnianą „Pochodnią Wolności”, dziś statystyczna większości odpływa w krainę cyfrowej rzeczywistości. Było w tej papierosowej szkodliwości jakieś odkupienie przymusowej bliskości.

Telefon takiej wspólnoty nie oferuje: każde spojrzenie w ekran jest znikomą, ale jednak samodzielną ucieczką w nieznane niebieskiej poświaty i czy nie trudno o mniej romantyczny epilog, niż leżące przy sobie dwie twarze, oświetlone nie blaskiem zapałki, a blaskiem powiadomień?

W internetowych dyskusjach pytanie, czy ktoś jeszcze pali po seksie, pada dziś raczej w tonie archeologicznym niż praktycznym – jako ciekawostka o obyczaju, który przeminął, bardziej niż jako faktyczne pytanie o własne nawyki. Wielu przyznaje, że jedyne, czego pragną po zbliżeniu, to sen, nie nikotyna. Ci nieliczni, którzy wciąż odczuwają dokuczliwy głód, sięgają częściej po waporyzator niż po papierosa – mniej dymu, mniej zapachu, który nie każdemu pasuje, a szczególnie w okowach pościeli i mniej wyrzutów sumienia, choć sam mechanizm uzależnienia pozostaje wierny pierwowzorowi, a jedynie przepakowany w nowe, kolorowe pudełeczko.

Nie bez znaczenia jest wreszcie to, co dziś wiemy o wpływie palenia na zdrowie, a i przy okazji na samo życie erotyczne. Przewlekłe palenie uszkadza bowiem naczynia krwionośne, w tym te najdrobniejsze, odpowiedzialne za erekcję, obniża jakość nasienia i płodność, a u kobiet zaburza gospodarkę hormonalną. Papieros może w dłuższej perspektywie być więc takim cichym sabotażystą własnej satysfakcji, a nie jej emblematem – wąż, który z upodobaniem pożera własny ogon, tyle że z całym filtrem.

Epitafium dla ostatniego papierosa

Wracając do tych kółek dymu – unoszą się, rozpierzchają wedle własnego widzimisię, i już ich nie ma, jakby nigdy ich tak naprawdę nie było. Dokładnie tak samo rozmył się w naszej społecznej matrycy ten cały rytuał papierosa po seksie. Nie było żadnego wielkiego pożegnania, tylko powolne dogasanie, jak wygasa z czasem i każda moda, której bardziej pomogła dobra reklama niż fizyczna potrzeba, ostatecznie stała się wspominanym z nostalgią przeżytkiem, wypieranym przez pop-psychologię kultu długowieczności.

Dziś papieros po seksie to prędzej ładny cytat z filmu niż scena z przeciętnej codzienności – wspomnienie o dymie, który się rozwiał, i o czasach, kiedy po miłości patrzyło się sobie w oczy, a nie w ekran.