Zrozumieć współczesną młodzież. Wystawa „Dojrzewanie” w Zachęcie [RECENZJA]

Wchodząc na wystawę pierwsze co można usłyszeć to zmartwienia młodych ludzi. Pochodzą z instalacji „Szkoła (z) pytań” Marty Romankiv i Weroniki Zalewskiej. Z telewizorów wchodzących w skład projektu wydobywają się najskrytsze pytania młodzieży napędzane niepewnością ówczesnego świata. Instytucja oświaty to pierwsze miejsce, w którym świadomie rodzą się egzystencjalne rozterki młodych ludzi. Zaczynają rozumieć, że świat i społeczeństwo nie jest takie jakie im się wydawało. Artystki wiernie odwzorowały najważniejsze przedmioty w polskich szkołach – mapy świata, małe i pomazane kolorowe krzesła, tablice, linijki. Wszystko przybiera jednak surrealistyczną formę, jakby widz patrzył nie na instalację, lecz w głąb mózgu nastolatka. To doskonałe wprowadzenie do reszty wystawy.

Co czyni tę wystawę tak interesującą to różnorodność perspektyw. Obserwować „Dojrzewanie” można także wcielając się w rodzica. Uderzające pod tym względem są niesamowite prace z najnowszego cyklu Anety Grzeszykowskiej. Fotografie wchodzące w jego skład noszą tytuł „Córka”. W pierwszej chwili nie widać nic nadzwyczajnego – dwie dziewczynki wykonujące czynności dzisiejszego nastolatka. Jednak już po kilku minutach obserwacji czuć, że coś jest nie tak. Zdjęcia dużego formatu zaczynają wyglądać podejrzanie, jedna z nastolatek jest jakby nieobecna, nieprawdziwa. Napawa widza tą młodzieńczą, niewyjaśnioną obawą. Otóż słusznie, ponieważ jedna z dziewczyn nie jest nastolatką. W swoim projekcie Aneta Grzeszykowska postanowiła wrócić do przeszłości – za pomocą zdjęć z okresu, gdy miała czternaście lat stworzyła hiperrealistyczną maskę, rekonstrukcję swojej nastoletniej twarzy. Ukryła się za nią, aby w ten sposób móc niepostrzeżenie wkraść się z powrotem do świata, który dawno pozostawiła. Pozuje do fotografii w masce, wraz ze swoją obecnie czternastoletnią córką, przedstawiając samą siebie jako jej siostrę. Artystka odkrywa na nowo hierarchie rodzinne, stawiając siebie w roli osoby stojącej na granicy dorosłości. Udowadnia, że rodzic nie tylko rozumie, ale także utożsamia się ze swoim dzieckiem. „Czas nastoletni to szczególny okres w życiu, który z perspektywy dziecka postrzegany jest jako dorosłość, zaś z perspektywy dorosłego – jako dzieciństwo.[…] Dwie tożsamości walczą ze sobą w jednym ciele, ujawniając się przede wszystkim w relacji z otoczeniem, młodszym lub starszym, będącym zawsze w określonej społecznie i kulturowo hierarchii”, - wypowiedziała się na temat swojego cyklu Aneta Grzeszykowska. Wyjątkowość projektu polega na jego niepowtarzalnej głębi - wydaje się być głównym punktem zaczepienia wystawy w Zachęcie.

„Dojrzewanie” analizuje wpływ różnorodnych czynników na rozwój młodych ludzi. Skrupulatnie eksponuje te, które współcześnie wydają się odciskać na nich największe piętno.

Wojna na wschodzie to bolesny fakt, który zmienił życie wielu młodych ludzi. Odzwierciedleniem tego jest projekt „Pokój Nastolatka”, który zrealizowała Dasha Chechushkova wraz z ukraińskim kolektywem artystycznym FraFraFra. Porusza aspekty tożsamości, niepewności i relacji z samym sobą. Zaznacza niestabilną przestrzeń w jakiej dorasta ukraińska młodzież w Polsce, od pandemii Covid po wybuch konfliktu zbrojnego. Przestrzeń wypełniają zapisy ich myśli o sobie i o świecie – projekt jest ewidentnie niezbędną częścią całej wystawy. Wnosi autentyczność, która teraz bywa rzadkością.

Na wystawie znajduje się także atrakcyjna interaktywna instalacja Magdy Szpecht „Agencja Badania Internetu” – symulująca mechanizmy Internetowych trolli. Poniekąd można ją związać z tematyką przewodniczą „Pokoju Nastolatka”, ponieważ fałszywe informacje rozpowszechniane w Internecie dotyczą najczęściej tematu wojny. Projekt zwraca uwagę na to jak łatwo działa proces dezinformacji, co skłania do refleksji nad tym jak podatne na te fałszywe wiadomości są obecne w Sieci nastolatki.

Filmy na wystawach bywają czasem ich słabym punktem – w tym przypadku wręcz przeciwnie. Na wystawie znaleźć można trzy krótkometrażowe ekranizacje, które dyskretnie poruszają wrażliwe serca i wbrew pozorom zostają z widzem na długo. Szczególnie dwie z nich zdają się szczególnie przemawiać do obserwatora. Pierwsza to „Genealogia przemocy” Mohameda Bourouissa traktująca o przemocy systemowej i stereotypizacji jednostek – w tym przypadku, młodej francuskiej pary. Ukazuje w swoim dziele cichą dominację jaką dzierżą organy władzy nad młodymi ludźmi – jak stateczne przypomnienie o braku wolności. Drugi film został nakręcony przez artystkę Anhar Salem pod tytułem „Corporating/discorporating”. Uchwyciła siebie podczas epizodu maniakalnego i przeobraziła to w absurdalną animacje za pomocą sztucznej inteligencji. Połączyła ze sobą problemy psychiczne młodzieży z nowoczesnym wynalazkiem AI. Wykorzystując wrażliwy filmik osobisty pokazała jak współczesny świat przeplata się z nową rzeczywistością Sieci.

Cała wystawa spójnie ze sobą współgra. Dźwięki z filmów i instalacji odbijają się echem w sąsiednich salach. Mieszają się, tworząc atmosferę taką, jaką można sobie wyobrazić w głowie młodego człowieka. Odgłosy razem z pracami wywołują cień niepokoju i charakterystyczne poczucie dziwności znamienite dla okresu dojrzewania. Wkraczając w tą przestrzeń każdy może się z nią utożsamić.

Zwieńczeniem wystawy są naturalnej wielkości rzeźby przedstawiające młodzież. Dzięki nim gdzieś w oddali czuje się ich obecność. Tematyka, której podjęły się kuratorki wystawy jest niezmiernie trudna do uchwycenia, zwłaszcza przez ilość bodźców wpływających na dzisiejszą młodzież. Nie ma schematu przeżywania okresu nastoletniości, lecz mimo to, każdy znajdzie na tej wystawie część siebie.