13. „Nie będziesz tworzył maszyny na podobieństwo ludzkiego umysłu”. Papież Leo XIV i duchy Diuny

Infografiki, posty w mediach społecznościowych i dziesiątki analiz wydobywały z tekstu konkretne fragmenty – cytat z Tolkiena, wezwanie do „rozbrojenia AI”, porównanie technologii do Wieży Babel.

Chicago, Nowy Orlean, Rzym

Żeby zrozumieć, dlaczego Leo XIV mówi tak, jak mówi, trzeba cofnąć się do genealogii. Robert Francis Prevost urodził się 14 września 1955 roku w Chicago. Jego ojciec, Louis Marius Prevost, miał korzenie francusko-włoskie. Matka, Mildred Agnes Martinez, pochodziła z rodziny kreolskiej z Luizjany – mieszaniny dominikańskich, francuskich, afrykańskich i hiszpańskich korzeni. Dziadkowie papieża ze strony matki, Joseph Martinez i Louise Baquié, mieszkali w Siódmej Dzielnicy Nowego Orleanu, zanim na początku XX wieku przenieśli się do Chicago. W spisie powszechnym z 1900 roku oboje byli opisani jako Czarni.

Pierwszy amerykański papież jest więc człowiekiem zrobionym z wielu historii jednocześnie: z kościoła na South Side Chicago, z kreolskich korzeni w delcie Missisipi, z lat spędzonych jako misjonarz w Peru. Kiedy w maju 2025 roku genealodzy odkryli jego związki z niewolnictwem, zarówno po stronie osób zniewolonych, jak i właścicieli niewolników, papież publicznie uznał swoje czarne korzenie. To nie jest bez znaczenia dla dokumentu, który napisał rok później.

Wojna z AI przeciw wojnie z AI

Magnifica Humanitas, podpisana 15 maja, w 135. rocznicę przełomowej encykliki Leo XIII Rerum Novarum o pracy i industrializacji, to najobszerniejszy dokument dotyczący sztucznej inteligencji, jaki kiedykolwiek wyszedł z papieskiego magisterium. Równoległość dat jest dosłownie wygrawerowana w zamyśle: co Leo XIII zrobił wobec rewolucji przemysłowej, Leo XIV chce zrobić wobec rewolucji algorytmicznej.

Język, który wybrał, jest jak na Watykan nieoczekiwanie precyzyjny i nieokrągły. Leo XIV wezwał do „rozbrojenia” AI, potępił jej zastosowanie w wojnie i stwierdził wprost, że „dążenie do większych zysków nie może usprawiedliwiać wyborów, które systematycznie poświęcają miejsca pracy”. Dokument odrzuca to, co papież nazywa „manichejskimi wizjami typowymi dla narracji przemocy, dzielących świat na dobro i zło”.

Leo XIV poświęcił osobny rozdział „nowym niewolnictwom” cyfrowej gospodarki – milionom słabo opłacanych ludzi wprowadzających dane i moderatorów treści w globalnym Południu, dzieciom i nastolatkom wydobywającym rzadkie minerały niezbędne do produkcji sprzętu AI. Papież wprost połączył historyczny handel niewolnikami z tym, co nazwał „nowym cyfrowym niewolnictwem”, podnosząc też pojęcie „cyfrowego kolonializmu” jako współczesnego odpowiednika dawnych nadużyć kolonialnych.

Butleriański Dżihad

Frank Herbert stworzył w swoich powieściach intrygującą wizję przyszłości, w której brakuje złożonego oprogramowania, bo ludzkość przeszła przez gwałtowne powstanie przeciw „myślącym maszynom”. I tu zaczyna się popularny błąd interpretacyjny, który Internet popełnia z entuzjazmem.

Geniusz Herberta polegał na tym, że nie wyobraził sobie buntu maszyn w stylu Skyneta. Maszyny nie zbuntowały się przeciwko ludziom. To ludzie dobrowolnie oddali swoje umysły maszynom. W świecie Diuny ludzkość stała się bierna i całkowicie uzależniona od algorytmów podejmujących decyzje, zarządzających gospodarstwem i rządzących życiem codziennym. Dało to niezmierzoną, niekontrolowaną władzę garstce ludzi posiadających i kontrolujących te maszyny. Dżihad nie był wojną, by ocalić ludzi przed robotami. Był wojną o ocalenie ludzkiej podmiotowości przed technologicznymi bilionerami.

Leo XIV nie wzywa do rozbijania centrów danych młotami kowalskimi, ale jego moralna argumentacja jest strukturalnie podobna z fikcyjną krucjatą opisaną przez Herberta sześćdziesiąt lat temu. Dlatego właśnie sieć wybuchła memami. Nie z powodu powierzchownego podobieństwa estetycznego, ale dlatego, że obaj diagnozują ten sam mechanizm: nie niebezpieczeństwo zbyt inteligentnych maszyn, ale zbyt uległych ludzi.

Użytkownicy mediów społecznościowych chwalili Leo XIV za zaangażowanie w problem, który staje się rosnącym zmartwieniem pokolenia Z, czyli obawy przed masowym bezrobociem, dezinformacją i zalewem „AI-slop”. Wielu żartowało, że powraca do Kościoła katolickiego po całym życiu agnostycyzmu.

Antropic i papież

Istnieje w tym wszystkim jeszcze jeden szczegół, który nie daje spokoju. Na prezentacji encykliki w Watykanie obok papieża zasiadł Christopher Olah, współzałożyciel firmy Anthropic, specjalizujący się w badaniach nad interpretowalnością AI. Firma, która stworzyła jednego z najbardziej zaawansowanych chatbotów na świecie, zasiadła przy stole z dokumentem wzywającym do „rozbrojenia” sztucznej inteligencji.

Olah powiedział po prezentacji, że laboratoria AI, włącznie z jego własnym, funkcjonują w ramach zestawu bodźców i ograniczeń, które czasami mogą kolidować z potrzebą właściwego działania, i określił jako błąd przekonanie, że pytania stawiane przez AI mogą być regulowane wyłącznie przez naukowe środowisko sektora.

Warto pamiętać o pewnym precedensie: w 2015 roku Franciszek napisał encyklikę Laudato Si o kryzysie klimatycznym. Osiem lat później wyraził rozczarowanie tym, jak mało faktycznie się zmieniło. Przy całej swojej uważności w kwestii AI, Leo XIV może znaleźć się w podobnym miejscu.

Frank Herbert ostrzegał: Beware of heroes. Uważaj na bohaterów, zwłaszcza tych, którzy pojawiają się dokładnie wtedy, gdy ich potrzebujesz. Paul Atreides przyszedł zbawić Arrakis i wyzwolił dżihad, który zabił miliardy. Papież nie jest Muad'Dibem, i dobrze, ale pytanie, które Herbert zadał w 1965 roku, pozostaje bez odpowiedzi: co z władzą, którą dają nam narzędzia, które sami konstruujemy?

Historia pokazuje, że ostatecznie służy nam przeciwko nam.