„NAZA” – głośny dokument o wojnie w Strefie Gazy wywołuje polityczną burzę w Izraelu

Dokument powstał jako efekt ponad trzech lat pracy dziennikarskiej i śledczej. Jego twórcy rozmawiali z 24 izraelskimi żołnierzami i pracownikami wywiadu, którzy występują anonimowo. Ich relacje dotyczą m.in. systemów wykorzystywanych do identyfikowania celów oraz roli technologii i sztucznej inteligencji w procesie podejmowania decyzji o atakach.

Film koncentruje się przede wszystkim na funkcjonowaniu systemu. Jego bohaterowie opisują siebie jako osoby znajdujące się na kolejnych szczeblach rozbudowanego łańcucha decyzyjnego. Według twórców „NAZA” stawia pytania o to, jak odpowiedzialność za śmierć cywilów może zostać rozproszona pomiędzy ludzi, procedury, dane i algorytmy. Jednocześnie izraelska armia podważa możliwość niezależnego zweryfikowania anonimowych relacji przedstawionych w filmie.

Tytuł „NAZA” odnosi się do terminu używanego w filmie w kontekście przewidywanej liczby ofiar cywilnych podczas ataku. Dokument porusza również temat wykorzystania systemów opartych na sztucznej inteligencji do wyszukiwania i wskazywania potencjalnych celów w Strefie Gazy.

„NAZA” miał światową premierę w konkursie głównym 83. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji. Film otrzymał Nagrodę Specjalną Jury, a jego premierę zakończyła około 25-minutowa owacja na stojąco. Za produkcję odpowiadają m.in. The Guardian i JW Films, a producentem wykonawczym jest Jonathan Glazer, reżyser nagrodzonej Oscarem „Strefy interesów”.

Dla Abrahama i Szor „NAZA” jest kolejnym filmem podejmującym temat konfliktu izraelsko-palestyńskiego. Oboje współtworzyli wcześniej „Nie chcemy innej ziemi” („No Other Land”), który w 2025 roku otrzymał Oscara dla najlepszego pełnometrażowego filmu dokumentalnego.

Ostra reakcję izraelskich władz

Sukces „NAZA” w Wenecji szybko przerodził się w polityczny konflikt. Minister kultury Miki Zohar publicznie zaatakował film i jego twórców, określając dokument jako „podły” oraz zarzucając Abrahamowi i Szor zdradę państwa. Zohar zapowiedział działania zmierzające do odebrania im izraelskiego obywatelstwa.

Minister miał również zwrócić się o zbadanie, czy materiały wykorzystane w filmie mogły zostać pozyskane nielegalnie oraz czy twórcy mogli dopuścić się naruszeń, które uzasadniałyby dalsze działania prawne. Sprawa obywatelstwa jest więc obecnie jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów całej debaty wokół dokumentu.

Na tym jednak konflikt się nie zakończył. Według najnowszych doniesień premier Benjamin Netanjahu zapowiedział przygotowanie przepisów umożliwiających odebranie obywatelstwa osobom oskarżanym o zniesławianie izraelskich sił zbrojnych. Władze wojskowe mają również analizować możliwość podjęcia działań prawnych wobec twórców.

Reakcja władz spotkała się z krytyką części izraelskiego środowiska filmowego i artystycznego. Ponad 1500 izraelskich filmowców i twórców podpisało petycję w obronie Abrahama i Szor, wskazując na znaczenie wolności wypowiedzi i prawa artystów oraz dziennikarzy do podejmowania trudnych tematów.

„NAZA” w polskich kinach

Dokument będzie można zobaczyć również w Polsce. Za jego dystrybucję odpowiada So FILMS, a film ma pojawić się w polskich kinach oraz na pokazach specjalnych jeszcze w tym roku.

„NAZA” jest więc nie tylko filmem o wojnie w Gazie, ale również dokumentem, który stał się przedmiotem ostrego sporu o granice wolności słowa, odpowiedzialność twórców i sposób przedstawiania działań izraelskiego wojska. Nagroda w Wenecji oraz reakcje izraelskich władz sprawiły, że produkcja znalazła się w centrum międzynarodowej debaty jeszcze przed swoją premierą kinową w wielu krajach.