„Zobaczysz wszystko” zamiast rozwiewać wątpliwości, mnoży pytania o prawdę, manipulację i granice poznania drugiego człowieka. Historia Elizabeth Holmes staje się w nim pretekstem do przewrotnej gry z widzem i samej konwencji kina dokumentalnego.
Elizabeth Holmes obiecywała rewolucję w diagnostyce medycznej. Kilka kropli krwi miało wystarczyć, by przeprowadzić setki badań, a jej firma Theranos miała na zawsze zmienić oblicze medycyny. Zamiast przełomu przyszły jednak oskarżenia o oszustwo, proces sądowy i wyrok jedenastu lat więzienia za oszukanie inwestorów. Historia Holmes wydawała się gotowym materiałem na dokument o spektakularnym upadku technologicznej gwiazdy. Nathan Fielder i Lance Oppenheim postanowili jednak pójść w zupełnie innym kierunku. W „Zobaczysz wszystko” nie tyle rekonstruują historię Theranosa, ile próbują zbliżyć się do kobiety, której opowieści o samej sobie wciąż nie sposób jednoznacznie zweryfikować. Efekt jest niepokojący, momentami absurdalny, ale przede wszystkim niezwykle przewrotny. To dokument, który im więcej pokazuje, tym mniej pozwala zrozumieć.
Punktem wyjścia jest zaproszenie, które Holmes kieruje do filmowców na krótko, bo zaledwie trzydzieści cztery dni, przed rozpoczęciem odbywania kary. Fielder i Oppenheim wchodzą do jej prywatnego świata, spędzają z nią czas, obserwują codzienność i pozwalają, by granica między rozmową, inscenizacją a próbą nawiązania relacji zaczęła się niebezpiecznie zacierać. Zamiast klasycznej opowieści o wzlocie i upadku dostajemy eksperyment, w którym nieustannie zmieniają się zasady gry. Nie wiadomo, czego można się spodziewać po kolejnej scenie, komu ufać ani czy oglądane wydarzenia rzeczywiście przybliżają nas do prawdy. Każdy gest może być szczery, wyreżyserowany albo jednocześnie jednym i drugim.
I zdaje się, że to właśnie ta niepewność stanowi o fenomenie „Zobaczysz wszystko”. Film nie traktuje dokumentalnego obrazu jak przezroczystego okna na rzeczywistość. Przeciwnie, podważa przekonanie, że wystarczy znaleźć się wystarczająco blisko bohatera, by poznać jego prawdziwe intencje. Kamera może rejestrować słowa, mimikę i zachowania, ale nie daje bezpośredniego dostępu do tego, co dzieje się w czyjejś głowie. Im dłużej przebywamy z Holmes, tym bardziej oczywiste staje się, że bliskość nie musi oznaczać zrozumienia a prowadzi wręcz do jeszcze większej dezorientacji.
Prawda w epoce nieufności
Jednym z najciekawszych wymiarów filmu jest jego wielowątkowość. Historia Elizabeth Holmes staje się punktem wyjścia do rozważań o manipulacji medialnej, mechanizmach społecznego zaufania i nieustannej potrzebie poszukiwania prostych odpowiedzi. Twórcy przyglądają się temu, jak powstają medialne narracje, jak łatwo oddzielić wydarzenie od jego interpretacji i jak trudno później dotrzeć do pierwotnego źródła informacji. Nawet pozornie konkretne materiały, takie jak wywiady czy publikacje prasowe, nie muszą rozstrzygać wątpliwości. Mogą za to stawać się kolejnymi elementami układanki, w której nie wiadomo, co jest faktem, a co opowieścią stworzoną wokół niego.
W czasach zalewających nas treści o niepewnym pochodzeniu, temat wybrzmiewa szczególnie mocno. „Zobaczysz wszystko” pokazuje, że manipulacja nie zawsze wymaga zaawansowanej technologii. Czasem wystarczy odpowiednio poprowadzona narracja, sugestywny obraz albo osoba, która z pełnym przekonaniem opowiada nam swoją wersję wydarzeń. Wystarczy, że bardzo chcemy jej uwierzyć.
Przykładem stają się chociażby wpisy publikowane przez męża Holmes, gdy ta przebywa w więzieniu. Media społecznościowe pozwalają podtrzymywać określony obraz rzeczywistości, nawet kiedy odbiorca nie ma możliwości sprawdzenia, co kryje się za publikowanymi komunikatami. Wizerunek zaczyna funkcjonować niezależnie od faktów, a powtarzana wystarczająco często historia może zyskać pozory wiarygodności. Dokument nie ogranicza się przy tym do demaskowania konkretnej osoby. Zadaje znacznie bardziej niewygodne pytanie: dlaczego tak łatwo wierzymy ludziom, którzy obiecują nam prawdę, zwłaszcza gdy przedstawiają ją w postaci prostego, spójnego wyjaśnienia?
W pułapce własnej opowieści
W centrum filmu pozostaje Holmes i jej stosunek do własnej historii. Szczególnie niepokojące jest obserwowanie niemal niezachwianego przekonania, że Theranos był przedsięwzięciem, które miało się powieść, a ona sama nie powinna być postrzegana jako osoba odpowiedzialna za krzywdę innych. Pojawia się tu pytanie o granicę między świadomym kłamstwem a wiarą we własną opowieść. Czy można tak długo budować określoną wersję rzeczywistości, by ostatecznie samemu zacząć traktować ją jak prawdę? A jeśli ktoś jest absolutnie przekonany o swojej racji, po czym poznać, czy rzeczywiście w nią wierzy, czy jedynie doskonale odgrywa tę wiarę?
Fielder wykorzystuje do tego celu charakterystyczne dla swojej twórczości eksperymenty społeczne i komediowe prowokacje. Jedna z nich, związana z pokazaniem Holmes skeczu komediowego, staje się próbą sprawdzenia, jak reaguje ona na sytuację, w której stawką jest nie tylko odpowiedź, ale również sposób jej udzielenia, co pokazuje jak trudno wyciągnać jednoznaczne wnioski z ludzkich reakcji. Uśmiech, milczenie czy zmiana tonu mogą wydawać się znaczące, ale ich interpretacja pozostaje po stronie obserwatora. Widz, podobnie jak twórca, musi nieustannie konfrontować własne podejrzenia z możliwością, że źle odczytuje sytuację.
„Zobaczysz wszystko” otwiera przy tym kolejny istotny obszar, a mianowicie manipulację w relacjach. Holmes nie funkcjonuje w próżni. Przedstawiona w filmie relacja pomiędzy nią a jej mężem pokazuje, jak silnie można podporządkować się drugiej osobie, jak łatwo stracić niezależność i jak trudno dostrzec moment, w którym lojalność zaczyna oznaczać akceptację czyichś, nie zawsze właściwych działań.
Intymność pod okiem kamery
Równie istotna jest relacja między Fielderem a Holmes. „Zobaczysz wszystko” nie tylko obserwuje Elizabeth Holmes, lecz także pokazuje twórcę, który stopniowo staje się częścią opowiadanej historii. Pojawia się pytanie, czy możliwe jest utrzymanie emocjonalnego dystansu wobec osoby, z którą spędza się tak dużo czasu, której słucha się i której pozwala się wejść we własną codzienność. Czy dokumentalista może pozostać wyłącznie obserwatorem, kiedy sam zaczyna uczestniczyć w relacji?
Ta niejednoznaczność jest szczególnie interesująca w kontekście twórczości Fieldera, który od dawna zaciera granice między dokumentem, komedią i kontrolowanym eksperymentem. W filmie nie da się łatwo oddzielić spontaniczności od kreacji, a obserwacji od ingerencji. Obecność kamery wpływa na zachowanie bohaterów, ale sama świadomość tego wpływu nie pozwala nam ustalić, w jakim stopniu zmienia on przebieg wydarzeń. Być może część sytuacji została sprowokowana, inne zaś potoczyły się niezgodnie z oczekiwaniami twórców. Film nie daje widzowi stabilnego punktu odniesienia, z którego mógłby ocenić, gdzie kończy się rzeczywistość, a zaczyna przedstawienie.
Znaczący jest również sposób filmowania. Zbliżenia twarzy, spojrzenia i drobne zmiany mimiki sprawiają wrażenie, jakby kamera próbowała wydobyć z bohaterów coś, czego nie chcą powiedzieć wprost. Zatrzymujemy się na ich reakcjach, szukamy zawahania, nieszczerości, sygnałów, które pozwoliłyby nam zajrzeć za fasadę. Ale czy naprawdę widzimy więcej? A może jedynie dopisujemy znaczenia do obrazów, które same w sobie niczego nie rozstrzygają? Paradoks filmu polega na tym, że im bliżej twarzy bohaterów się znajdujemy, tym bardziej uświadamiamy sobie własną bezradność.
Dokument jako gra z widzem
„Zobaczysz wszystko” jest więc nie tylko historią Elizabeth Holmes, ale także ważną opowieścią o samym kinie dokumentalnym. Gatunek ten bywa traktowany jako szczególnie wiarygodny sposób opisywania świata, jakby obecność prawdziwych osób i rzeczywistych wydarzeń automatycznie gwarantowała dostęp do obiektywnej prawdy. Tymczasem każdy dokument jest również konstrukcją: wyborem ujęć, montażem, perspektywą twórców i decyzją o tym, co zostanie pokazane, a co pominięte. Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie dokumenty ukazują poniekąd nieprawdę. Oznacza to jedynie, że nawet najbardziej, wydawać by się mogło, bezpośredni zapis rzeczywistości nie jest jej precyzyjnym odzwierciedleniem.
Fielder i Oppenheim doprowadzają tę sprzeczność do skrajności. Zamiast uspokajać widza i porządkować fakty, wykorzystują narzędzia dokumentu do podważenia jego pewności siebie. Nieustannie przypominają, że oglądanie nie jest równoznaczne z rozumieniem, a poczucie, że rozpoznaliśmy manipulację, nie stanowi jeszcze dowodu, że sami jej nie ulegliśmy. W ten sposób film staje się rodzajem pułapki: im bardziej próbujemy rozwikłać jego zagadkę, tym wyraźniej dostrzegamy, jak bardzo potrzebujemy jednoznacznego rozwiązania.
Trwający 174 minuty dokument nie oferuje łatwego finału ani satysfakcjonującego rozstrzygnięcia. Nie odpowiada wprost na pytanie, kim naprawdę jest Holmes, nie pozwala też oddzielić wszystkich jej intencji od strategii budowania własnego wizerunku. Być może właśnie dlatego jego zakończenie okazuje się tak konsekwentne. Przy materiale, w którym sama relacja między bohaterami a kamerą staje się częścią problemu, udawanie, że udało się dotrzeć do ostatecznej prawdy, byłoby kolejną formą zmyłki.
Fenomen „Zobaczysz wszystko” polega na tym, że z historii jednej osoby twórcy wydobywają znacznie szerszą opowieść o naszej podatności na cudze narracje. Holmes pozostaje bohaterką, której nie sposób rozgryźć, ale staje się też zwierciadłem dla odbiorców, którzy chcą wierzyć, że potrafią odróżnić szczerość od gry, fakt od inscenizacji i prawdę od dobrze opowiedzianego kłamstwa.
Co więcej, film nie pyta wyłącznie o winę. Pyta również o to, co dzieje się w umyśle człowieka, który przez lata buduje własną wersję rzeczywistości, i ilu podobnych ludzi może funkcjonować wokół nas. Czy Holmes jest wyrachowaną manipulatorką, osobą głęboko przekonaną o własnej racji, a może kimś, kto z czasem sam zagubił się we własnej opowieści? Dokument nie pozwala zamknąć jej w jednej z tych kategorii. I nie daje gwarancji, że nasza odpowiedź byłaby czymś więcej niż tylko kolejną interpretacją.
To kino, które zamiast odsłaniać kolejne warstwy prawdy, pokazuje, jak łatwo pomylić je z własnymi wyobrażeniami. Jego największą prowokacją jest obietnica zawarta w tytule: zobaczysz wszystko, a jednak nie będziesz wiedzieć, co właściwie widzisz. Po niemal trzech godzinach seansu pozostajemy z większą liczbą pytań niż odpowiedzi. Nie z braku materiału, lecz ze świadomości twórców, że w tej historii pewność byłaby najbardziej podejrzanym z możliwych zakończeń.
