Hongkong walczy z książkami. Siedem lat więzienia za to, co masz na półce

Specjalny Region Administracyjny Hongkong to terytorium wchodzące w skład Chińskiej Republiki Ludowej. Od 1842 roku pozostawał pod władzą Brytyjczyków, a w 1997 został przekazany Chinom. Turystom kojarzy się z portem, zatoką Wiktorii i lasem wieżowców na skrawku ziemi wielkości Warszawy z okolicami. Pod tą pocztówką dzieje się jednak coś, o czym w folderach nie piszą.

Jeden kraj, dwa systemy

Ta chińska doktryna została sformułowana na początku lat 80. i zakłada istnienie obszarów kapitalistycznych z dużą autonomią, jednak wchodzących wciąż w skład ChRL. Hongkong jest jej najbardziej znanym przykładem. Chińczycy, w teorii, kontrolują tylko politykę zagraniczną i obronę militarną. Ustawa zasadnicza Hongkongu ma zapiski dotyczące wolności słowa i zgromadzeń – coś, czego nie ma w żadnej innej części Chin kontynentalnych. Konstytucja Hongkongu zapewnia także swobodniejsze prawo lokalne i niezależne sądy, niestety, w praktyce nie przewiduje terminu „niezależność”.

2047

Podczas przekazywania miasta w ręce Chińczyków ustalono, że częściowa autonomia będzie trwać bez zmian przez 50 lat, czyli do 2047 roku. Prawdę mówiąc, nikt nie wie, co właściwe się wtedy stanie. Hongkong utraci bowiem wyżej wymienione prawa, a Chiny z pewnością to wykorzystają.

O „Pachnącym porcie” i jego skomplikowanej sytuacji na mapie świata, dużo opowiadał Wong Kar-Wai w swoich filmach. Dlaczego o nim wspominam? Ponieważ swobodne wyrażanie się, nie tylko w obrębie szeroko pojętej sztuki i kultury, wkrótce może się tam stać niemożliwe.

Hongkong i jego „ministerstwo prawdy”

Jimmy Lai to 78–letni magnat prasowy, aktywista i założyciel pierwszego prodemokratycznego dziennika w Hongkongu, czyli Apple Daily. Został aresztowany pod koniec 2020 roku i odsiaduje wyrok 20 lat pozbawienia wolności. Jego dziennik zakończył działalność rok później, po nalotach i aresztowaniach ze strony rządu. Policja oskarżyła ich o zmowy z obcymi siłami w celu zagrożenia bezpieczeństwu państwa. Światowe media mówiły wtedy o „zaduszeniu na śmierć” czy „dzwonie pogrzebowym dla wolności prasy”.

W marcu został aresztowany księgarz Pong Yat-ming wraz ze swoimi trzema pracownikami. Jedną ze skonfiskowanych książek, była biografia Jimmiego Laia. Wyszli za kaucją, ale dalej grozi im do 7 lat pozbawienia wolności. Ostatnie, lipcowe naloty, miały miejsce na księgarnie „Have A Nice Stay” i „Greenfield”. Dziwi to, ponieważ zaledwie dzień wcześniej, pierwsza z nich ogłosiła w social mediach, że kończy działalność.

Wśród książek znaleziono „Let Only Red Flowers Bloom: Identity and Belonging in Xi Jinping's China”, czyli reportaż autorstwa dziennikarki Emily Feng, opowiadający o tożsamości narodowej w Chinach pod rządami Xi Jinpinga. Specjalny departament bezpieczeństwa narodowego działalność księgarni nazywa eksponowaniem i sprzedażą przedmiotów o charakterze wywrotowym, a według policji, treść tych publikacji nawoływała do nienawiści wobec rządu Specjalnego Regionu Administracyjnego Hongkongu, wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania. Aresztowano pięć osób, z czego trójka aresztowanych, wyszła już za kaucją.

Niedawno miały miejsce hongkońskie targi książki, na których to dwa stoiska przeznaczone dla niezależnych księgarni („Elmbook” i „Lucky Win”), zostały zamienione w strefy czytelnicze. Rada Rozwoju Handlu Hongkongu odmawia komentarza w tej sprawie.

Do więzienia można również iść za nie zgłaszanie osób, które łamią albo zamierzają złamać prawo. Brak zgłoszenia grozi wyrokiem do 14 lat pozbawiania wolności. Prowadzi to do szpiegowania i wzajemnych donosów przez współmieszkańców.

Listy zakazanych książek nie będzie, ponieważ urzędnicy skupią się na treści, a nie tytule. Czyli w praktyce, nie masz żadnej pewności, czy twoja domowa biblioteczka nie zagraża „bezpieczeństwu narodowemu”. Obecna sytuacja w Hongkongu, zaczyna coraz bardziej niepokoić organizacje na całym świecie.

Według Komitetu Ochrony Dziennikarzy w chińskich więzieniach przebywa co najmniej 50 pracowników mediów. To trzeci rok z rzędu, w którym Chiny są największym więziennikiem dziennikarzy na świecie i sama organizacja zastrzega, że to liczba zaniżona, bo cenzura skutecznie utrudnia liczenie.

Reporterzy bez Granic, organizacja pozarządowa badająca poziom wolności mediów, w rankingu z 2026 roku umieścili Hongkong na 140. miejscu wśród 180 krajów i terytoriów – między Rwandą a Syrią. W pierwszym zestawieniu, z 2002 roku, miasto było osiemnaste. Sto dwadzieścia dwa miejsca w dół w niecałe ćwierć wieku.

Artykuł 23

To on jest podstawą wszystkich powyższych aresztowań. Wchodzi on w skład hongkońskiej konstytucji, powstał pod koniec XX wieku i z czasem stawał się coraz to bardziej restrykcyjny. W 2003 roku, po fali protestów, udało się zablokować radykalniejsze zmiany w prawie.

W 2014, miała miejsce parasolowa rewolucja. Rząd ogłosił, że wybory szefa lokalnego rządu nie będą miały demokratycznego charakteru – kandydaci zostaną wybrani przez komitet podlegający ChRL. Nazwa pochodzi od atrybutu protestujących, jednak zamiast przed słońcem czy deszczem, chronił ich przed gazem pieprzowym. W protestach brało udział kilkaset tysięcy obywateli.

Sześć lat później, po wprowadzeniu nowego prawa, które dawało możliwość ekstradycji do Chin wszystkich podejrzanych o zagrażanie bezpieczeństwa narodowego, na ulice wyszło około 2 miliony ludzi. Jak zareagował rząd? Narzucił Hongkongowi jeszcze bardziej restrykcyjne prawo, które w przypadku spraw zagrażającym bezpieczeństwu narodowemu, pozwala na wydłużony areszt, proces za zamkniętymi drzwiami czy ograniczony dostęp do prawnika. Oskarżonym grozi kara nawet dożywotniego więzienia.

Głosy sprzeciwu są w Hongkongu są coraz częściej tłumione, dziennikarze są albo aresztowani, albo uciekają, a zgromadzenia zakazywane, bądź mocno ograniczane.

Co dalej?

Nagłaśniajmy temat, aby to nam nigdy nie przyszło walczyć o to, co mamy w naszej domowej biblioteczce. Do 2047 roku, kiedy wygasa formuła „jeden kraj, dwa systemy”, zostało dwadzieścia jeden lat. Pozostaje nam liczyć na to, że za 21 lat Hongkongowi uda się uniknąć całkowitego wchłonięcia przez Państwo Środka. Wolność nie jest bowiem przywilejem – jest obowiązkiem.