Nobel z literatury 2026: Murakami, Atwood, Rushdie czy Can Xue?

Can Xue

Jej Nobel wydaje się wyłącznie kwestią czasu, a u bukmacherów pisarka pojawia się od lat. Przez prozę Deng Xiaohua, znanej lepiej jako Can Xue, przechodzi się gładko, sennie (choć ma w sobie wiele z koszmaru). To chińska pisarka, autorka siedmiu powieści, z których w Polsce ukazały się tylko dwie: „Ulica żółtego błota” i „Tajemniczy pociąg”. W jej dorobku znajduje się też około 120 opowiadań i ponad 50 nowel. Jej pseudonim literacki oznacza brudny wiosenny śnieg, który nie chce stopnieć – już samo to imię zapowiada jej twórczość: awangardową, wymykającą się normom. Uchodzi za główną faworytkę, czytali ją najwięksi, a Susan Sontag uznała, że jako jedyna chińska pisarka zasługuje na Nagrodę Nobla. Dlaczego? Swoją postawą i twórczością krytykuje skostnienie formy w chińskiej literaturze, wzywa do odwagi, do eksperymentowania.

Urodziła się 30 maja 1953 roku – w roku wodnego węża, niepozostawiającym po chińskiej społeczności suchej nitki. Jej rodzice pracowali jako dziennikarze. Ojciec, uznany za prawicowca, został zesłany do obozu reedukacji przez pracę, a matka – na wieś. Konsekwencje dotknęły całą rodzinę. Deng Xiaohua i jej siedmioro rodzeństwa żyli z babcią w nędzy i straszliwym głodzie, który ostatecznie doprowadził opiekunkę do śmierci. Później Can Xue pracowała jako nauczycielka angielskiego, a następnie wraz z mężem założyła zakład krawiecki. To ostatnie pozwoliło jej osiągnąć niezależność. W końcu mogła pisać. Jej książki zafascynowały głównie czytelników w Stanach Zjednoczonych i Japonii, w Chinach zaś zaczęto ją (i nigdy nie przestano) krytykować za oryginalny, zdziwaczały język. Can Xue koncentruje się przede wszystkim na powikłanych relacjach między bliskimi, na kataklizmach i nieszczęściach, które nieuchronnie warunkują kruche ludzkie życie. Jej powieści to świat odbity w krzywym, magicznym zwierciadle.

Gerald Murnane

Australijski prozaik, którego „The New York Times” nazwał „największym żyjącym pisarzem anglojęzycznym, o którym większość ludzi nie słyszała”. To, co wyróżnia Murnane’a, to absolutna koncentracja na tonie, narracji i świadomości. W jego książkach wcale nie fabuła gra pierwsze skrzypce – a uważność, pamięć i wyobraźnia. Jest autorem łącznie niemal dwudziestu książek, w tym powieści, esejów, zbiorów opowiadań i poezji.

Urodził się w 1939 roku w Australii. Nigdy nie leciał samolotem, przez co nigdy nie opuścił rodzinnych stron. W młodości wstąpił do seminarium katolickiego, jednak szybko z niego zrezygnował i został nauczycielem. Zadebiutował w 1974 roku powieścią „Tamarisk Row”. Unika nowoczesnego świata i technologii, a na powracające pytania o to, czy odebrałby Nagrodę Nobla, odpowiada krótko, że do Szwecji się nie wybiera. W Polsce ukazało się jego opus magnum – „Równiny”, opowieść o filmowcu, który zamiast w filmie zanurza się w australijskich równinach. To filozoficzne rozważania nad świadomością, rolą wyobraźni i wyobcowaniem. Murnane nie pisze przy tym poetycko – wręcz przeciwnie. Zdania w jego książkach są proste, logiczne, a zarazem hipnotyzujące, wciągające jak pierwsze etapy snu. Bywa nazywany jednym z najbardziej inspirujących pisarzy XX i XXI wieku. Według „Guardiana” stanowi „jednoosobową awangardę” – ze względu na złożoność stylu i niezależność myślenia.

Thomas Pynchon

Tajemniczy pisarz, skutecznie ukrywający się przed mediami, a jednocześnie jedna z najwybitniejszych postaci współczesnej literatury. Jego styl – gęsty i wielowątkowy – wywołuje u czytelnika niepowtarzalne poczucie niepokoju i napięcia. Urodził się w 1937 roku w stanie Nowy Jork. Na Uniwersytecie Cornella uczęszczał na kurs pisania i słuchał wykładów Nabokova. Wydał łącznie dziewięć powieści i jeden zbiór opowiadań. Zadebiutował w 1963 roku powieścią „V.”, ale prawdziwą sławę przyniosła mu dopiero wydana w 1973 roku „Tęcza grawitacji”. Jest przedstawicielem postmodernizmu, a do jego najważniejszych dzieł należą m.in. „49 idzie pod młotek” czy „W sieci”. Poza prozą w jego dorobku znajdują się także eseje, publikowane m.in. na łamach „New York Timesa”.

Jednym z najbardziej inspirujących tematów dla Pynchona jest paranoja. Bohaterowie jego książek nieustannie, niczym Syzyf, próbują odnaleźć ukryty porządek w świecie pełnym przypadków, systemów, technologii i potężnych instytucji. Nie wiadomo jednak, czy istnieje jeden prawdziwy mechanizm rządzący rzeczywistością, czy też ludzie sami tworzą spiskowe wyjaśnienia. Jego pióro jest chaotyczne i od razu wciąga w labirynt dzikiej wyobraźni. Mimo upływu dekad Pynchon co roku powraca jako amerykański kandydat do Nagrody Nobla.

Mircea Cărtărescu

Główna postać „Optzeciști” – rumuńskiego pokolenia lat 80., które wprowadziło do literatury postmodernizm – i zarazem jeden z najciekawszych pisarzy ostatniego stulecia. Ma wszystko: oniryzm, brutalność, zadziwiającą głębię i wgląd w ludzką naturę. Autor ponad 30 książek obejmujących prozę, poezję, eseistykę i krytykę literacką. Do jego najważniejszych dzieł należą monumentalny „Solenoid”, hipnotyczna „Nostalgia” i autobiograficzny „Orbitor”.

Urodził się w 1956 roku w Bukareszcie. Pierwsze literackie kroki stawiał w 1978 roku, jeszcze za dyktatury Nicolae Ceaușescu, co oznaczało cenzurowanie jego twórczości. Studiował literaturę, a potem przez dziesięć lat uczył w szkołach i na uczelniach. Pracował w Związku Pisarzy Rumuńskich i jako redaktor w „Caiete critice”. Zachwyca kafkowskimi obrazami, żywą wizją Bukaresztu jako organizmu i plątaniną narracji. O swoich książkach mówi jak o „kartografii własnego umysłu”: zapisuje w nich wspomnienia – nieważne, czy prawdziwe, ważne, że szczere. Przedstawia rumuńskie doświadczenie komunizmu, łącząc surrealizm z realizmem magicznym. Za wspaniały dorobek od lat typuje się go do Nagrody Nobla – to jeden z najważniejszych głosów współczesnej Europy.

Michel Houellebecq

Pawi krzyk Zachodu – kontrowersyjny pisarz, którego Akademia Szwedzka wciąż nie może pominąć. Cyniczny i skandaliczny, uchodzi za literacką supergwiazdę, która krytykuje dosłownie wszystkich. Do jego najważniejszych książek należą „Poszerzenie pola walki”, „Unicestwienie” i „Cząstki elementarne” – ta ostatnia zapewniła mu status wręcz celebryty. Jego proza jest pesymistyczna i chłodna, koncentruje się na przedstawieniu człowieka jako monady, osamotnionej jednostki.

Urodził się na Reunionie jako Michel Thomas (według dokumentów w 1956 roku, sam podaje rok 1958) i do piątego roku życia mieszkał w Algierii. Potem rodzice oddali go pod opiekę babki we Francji. Studiował rolnictwo, a w ramach praktyk odwiedził Polskę, która od razu przypadła mu do gustu. Pracował jako informatyk, m.in. w ministerstwie rolnictwa, a potem w administracji francuskiego Zgromadzenia Narodowego. Jego debiutancka powieść – „Poszerzenie pola walki” – ukazała się w 1994 roku. Wcześniej wydał wiersze i esej o Lovecrafcie, którym fascynował się od młodości. Już w pierwszej książce ujawnia się dominujący motyw jego twórczości – rozczarowanie współczesnym światem. Houellebecq to głośny uczestnik światowej debaty – wyraża radykalne poglądy na temat islamu czy prostytucji. Świadomie wywołuje kontrowersje, jednak jego książki są czymś więcej niż publicystycznymi prowokacjami – wykorzystują skrajne scenariusze do przedstawienia frustracji i przemian zachodniego społeczeństwa.

Salman Rushdie

„The Guardian” umieścił „Dzieci północy” na 23. miejscu w rankingu najlepszych książek wszech czasów, dzięki czemu Rushdie został najwyżej sklasyfikowanym żyjącym autorem. Międzynarodową sławę przyniosły mu właśnie „Dzieci północy”, za które otrzymał Nagrodę Bookera, a później „Szatańskie wersety” – powieść, za którą ajatollah Chomeini wydał przeciwko niemu fatwę. Zmusiło to Rushdiego do wieloletniego życia w ukryciu i pod ochroną. Jego proza charakteryzuje się specyficzną barokowością, bogactwem dygresji i mieszaniną stylów.

Urodził się w 1947 roku w Bombaju. Studiował historię w King’s College w Cambridge, a zanim poświęcił się literaturze, pracował jako copywriter. Pierwszą powieść, „Grimusa”, wydał w 1975 roku. Książka stała się zapowiedzią jego późniejszego stylu – trudnego, zawiłego i niesamowicie intensywnego. Od początku twórczość Rushdiego krąży wokół doświadczenia migracji, zderzenia kultur i poszukiwania własnej tożsamości. Jego bohaterowie często funkcjonują pomiędzy światami – pomiędzy Wschodem a Zachodem. Historia staje się u niego nie tyle zbiorem faktów, ile przestrzenią, którą pamięć i wyobraźnia mogą nieustannie przepisywać. Przyznanie Rushdiemu Nagrody Nobla dla wielu pozostaje wyłącznie formalnością.

Margaret Atwood

Dwukrotna zdobywczyni Nagrody Bookera, od lat wymieniana wśród faworytów do Nagrody Nobla, uznawana za jeden z najważniejszych kobiecych głosów epoki. Napisała kilkanaście powieści, wydała piętnaście tomików poezji (wiersze pisała już jako dziecko), siedem zbiorów opowiadań oraz kilka książek z dziedziny literatury faktu. Jej najsłynniejsza książka – „Opowieść podręcznej” – doczekała się ekranizacji. Atwood uchodzi za jedną z najważniejszych pisarek feministycznych – pisze o przemocy, dystopii i władzy. Jej proza opiera się na wyważonych zdaniach: pozornie chłodna, stopniowo buduje napięcie.

Urodziła się w 1939 roku w Ottawie, a potem przeprowadziła się z rodziną do Toronto, gdzie zdobyła wykształcenie. Rozpoczęła studia doktoranckie na Harvardzie, ale ich nie ukończyła; wykładała m.in. angielski na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej w Vancouverze. Tomik „The Circle Game” z 1966 roku przyniósł jej Governor General’s Award – najbardziej prestiżową nagrodę literacką Kanady. W 1969 roku zadebiutowała jako powieściopisarka „Jadalną kobietą”, która poruszała typowe dla Atwood tematy ról społecznych, konsumpcjonizmu i uprzedmiotowienia. Jej styl łączy pozorną prostotę i precyzję języka z ironią, wielowarstwową narracją oraz wyraźnym napięciem społecznym.

Haruki Murakami

Jedyny i niepowtarzalny. Najbardziej rozpoznawalny na świecie współczesny pisarz japoński. Znany jest przede wszystkim z tworzenia wyjątkowych, złożonych portretów psychologicznych bohaterów. Jego styl jest na tyle charakterystyczny, że każdy, kto sięga po twórczość Murakamiego, od razu wie, czyja to książka.

Urodził się w 1949 roku w Kioto. Studiował literaturę na Uniwersytecie Waseda w Tokio, a zanim został pisarzem, prowadził klub jazzowy „Peter Cat”. Zaczął pisać dopiero około trzydziestki – jego debiutancka powieść „Słuchaj pieśni wiatru” ukazała się w 1979 roku. Przełom przyniosła mu jednak napisana we Włoszech i wydana w 1987 roku „Norwegian Wood”, która uczyniła go literacką gwiazdą na całym świecie. Styl Murakamiego opiera się na zderzeniu zwyczajności z niesamowitością. Bohaterowie prowadzą pozornie banalne życie, by nagle znaleźć się w świecie sennych marzeń. Jego język pozostaje przy tym wyjątkowo prosty i oszczędny. Wypracował ten szczególny sposób pisania, eksperymentując z angielskim, a następnie „przenosząc” powstały w nim rytm do japońskiego. W ten sposób opowiada nie tylko o jednostce, ale także o historii i traumach całego japońskiego społeczeństwa.