Lwów pod niemiecką okupacją. Michał jest świadkiem śmierci żony i syna. Samotność i trauma szybko odbierają mu poczucie stabilności. Dopiero spotkanie z Martą staje się początkiem nowego etapu jego życia. Aby zapewnić jej bezpieczeństwo, Michał podejmuje pracę w Instytucie Rudolfa Weigla. Jego zadanie polega na karmieniu wszy własną krwią. Na owadach hoduje się riketsje do produkcji szczepionki przeciw tyfusowi.
To pełnometrażowy debiut polskiego reżysera. W dodatku nader osobisty, ponieważ inspiracją dla wątku Instytutu Rudolfa Weigla były wojenne losy jego ojca, Mirosława Żuławskiego, zatrudnionego we lwowskiej placówce. Ten biograficzny szczegół stał się punktem wyjścia do stworzenia jednego z najbardziej osobliwych obrazów polskiego kina.
Żuławski odchodzi od konwencji filmu wojennego. Nie interesuje go rekonstrukcja okupacyjnej codzienności ani opowieść o heroizmie. Wojna staje się doświadczeniem, w obliczu którego granica między jawą a koszmarem traci wyrazistość. Kolejne sceny układają się w ciąg obrazów przypominających gorączkowy senny majak.
Ogromną rolę w budowaniu tej atmosfery odgrywają zdjęcia Witolda Sobocińskiego. Kamera trzyma się blisko twarzy i ciał bohaterów, a jej gwałtowne ruchy potęgują niepokój. Gra światłem nadaje wnętrzom klaustrofobiczny charakter. Muzyka Andrzeja Korzyńskiego podtrzymuje zaś napięcie także wtedy, gdy na ekranie pozornie niewiele się dzieje.
„Trzecia część nocy” to pozycja obowiązkowa. Zapowiedź niemal wszystkich późniejszych obsesji reżysera: cielesność, śmierć, sobowtóry, metafizykę i kryzys tożsamości. Zwiastun tego, że Żuławski nigdy nie zamierzał podporządkowywać się tradycyjnym regułom opowiadania.