W poniedziałek 16 listopada grupa Awá stanęła na skraju lasu przy wiosce Tawari w brazylijskim stanie Maranhão i poprosiła o jedzenie. Awá od dziesięcioleci izolują się od świata zewnętrznego. Dostali pochrzyn i wrócili między drzewa. Brasília otworzyła sztab kryzysowy.
Nagranie trwa krótko i wygląda tak, jak większość z nas wyobraża sobie „ostatnich ludzi bez kontaktu”. Mężczyźni, kobiety i dzieci stoją nadzy, w naszyjnikach, do połowy schowani w zieleni. Mężczyźni trzymają łuki i długie strzały. Tyle że ten kadr pokazuje coś innego niż egzotykę, do której przyzwyczaiły nas lata kampanii. Patrzymy na ludzi, którzy przyszli prosić o jedzenie.
Co się wydarzyło w Araribóii?
Wszystko wydarzyło się na Ziemi Rdzennej Araribóia, czyli na ponad 413 tysiącach hektarów lasu na zachodzie Maranhão. Mieszkają tu Guajajara (sami nazywają się Tenetehara), a w głębi, z dala od wiosek, koczują Awá. Zaczęło się rano 16 listopada przy posterunku kontroli dostępu prowadzonym przez Funai i w pobliżu wioski Tawari. Według COAPIMA, organizacji zrzeszającej ludy rdzenne Maranhão, grupę widziano już dzień wcześniej.
Ilu ich było? Survival International i Reuters piszą o około dwudziestu osobach. Prezeska Funai w rozmowie z GloboNews mówiła o mniej więcej piętnastu. Survival opublikowało zdjęcia na prośbę Strażników Lasu z ludu Guajajara i nazwało spotkanie „historycznym”. Reuters zaznaczył, że nie był w stanie samodzielnie potwierdzić miejsca ani daty nagrania. Nie znalazł też jego wcześniejszych wersji w sieci.
Najbardziej zagrożony lud na Ziemi
O Awá świat dowiadywał się głównie z fotografii. W 2012 roku Survival International nazwało ich „najbardziej zagrożonym ludem na Ziemi”, a kampanię wsparł Colin Firth. Rok później Sebastião Salgado spędził z Awá kilka tygodni i sfotografował ich dla „Vanity Fair”. W 2019 roku Guajajara pokazali krótki film z nagraniem niekontaktowanych Awá z Araribóii.
Te obrazy były potrzebne, bo dowodziły, że Awá istnieją i mają prawo do swojej ziemi. Miały jednak jedną słabość: łatwo było w nich zobaczyć wyłącznie las nienaruszony i ludzi, którzy zawsze sobie poradzą. Listopadowe nagranie nie pozwala już na taką refleksję. Według COAPIMA kilkoro członków grupy, zwłaszcza dzieci i osoby starsze, miało wyraźne objawy ciężkiego niedożywienia. Mieszkańcy wioski mówili o niepokojącym wychudzeniu. Ludzie, którzy przez pokolenia żywili się tym, co daje las, przyszli poprosić o jedzenie.
Dlaczego wyszli: fakty i domysły
Nikt nie rozmawiał z Awá o ich motywach, a ich języka w regionie prawie nikt nie zna. Wszystko, co wiemy, to wnioski z obserwacji i kontekstu. A kontekst jest jednoznaczny. Prezeska Funai Lúcia Alberta Baré powiedziała GloboNews, że region jest pod silną presją nielegalnego i komercyjnego wyrębu, a do zbliżenia mogło się przyczynić kilka czynników. Survival przypuszcza, że Awá poprosili o jedzenie, bo obcy wchodzą na ich terytorium. Dyrektorka organizacji Caroline Pearce mówi, że intruzi napierają na Awá „ze wszystkich stron”. Strażnicy Lasu wymieniają do tego pożary, zmiany klimatu i zawłaszczanie ziemi.
W 2015 roku ogień strawił w Araribóii około 220 tysięcy hektarów, czyli ponad połowę terytorium (dane Instituto Socioambiental). W 2016 roku płonęło znowu. Strażacy zauważyli wtedy trzech Awá, którzy na ich widok uciekli w głąb lasu.
Awá nie przetrwaliby tak długo bez sąsiadów. Strażnicy Lasu, ochotnicza formacja Guajajara założona w 2012 roku i licząca około 120 osób, patrolują Araribóię, tropią obozy drwali i dokumentują wycinkę. Płacą za to wysoką cenę. 1 listopada 2019 roku drwale zastrzelili w zasadzce 26-letniego Paulo Paulino Guajajarę, zwanego Lobo. Po listopadowym spotkaniu Strażnicy przypomnieli, że chronili Awá, nawet tracąc swoich wojowników i zażądali od władz natychmiastowych działań.
W 2022 roku Obserwatorium Praw Ludów Izolowanych i Niedawno Skontaktowanych (OPI) twierdziło, że państwowa ochrona izolowanych grup na ziemiach Caru i Araribóia praktycznie nie istnieje i że robotę wykonują Strażnicy. To oni nagrali poniedziałkowe wideo.
Co dalej z Awá?
Brazylia od 1987 roku prowadzi politykę niekontaktowania się z ludami izolowanymi i Funai zapewnia, że nadal jej przestrzega. Agencja uruchomiła plan awaryjny i wspólnie z sekretariatem zdrowia ludności rdzennej (Sesai) oraz Ministerstwem Ludów Rdzennych otworzyła sztab kryzysowy. Największym zagrożeniem jest zwykła infekcja. „Ponieważ żyją w izolacji, mają niższą odporność”, mówiła Lúcia Alberta Baré. Funai podkreśla przy tym, że krótkie kontakty nie muszą oznaczać końca izolacji.
Liderzy społeczności z Araribóii podjęli decyzję, która wiele mówi o zaufaniu do instytucji: na razie nie wpuszczają na teren rezerwatu żadnych urzędów ani organizacji. Proszą też, żeby nikt nie szukał kontaktu z grupą na własną rękę.
Survival twierdzi, że podobnego zbliżenia Awá nie było od co najmniej kilkudziesięciu lat. Antropolożka Ana Paula Silva Oliveira, cytowana przez portal Imirante, przypomina, że do wcześniejszych prób zbliżenia w regionie dochodziło, ale nigdy w tak licznej grupie.
Funai konsekwentnie pisze o Awá jako o ludzie „w dobrowolnej izolacji”. Ten przymiotnik zakłada, że istnieje wybór. W poniedziałek przy wiosce Tawari dzieci z łukowatymi żebrami pokazały, kto naprawdę ustala jego warunki. Na pewno nie oni. Pozostaje pytanie, które w Brasílii brzmi niewygodnie: czy izolację, do której utrzymania potrzeba cudzego pochrzynu, wciąż można nazywać dobrowolną?



![Teatr nie musi wszystkiego wiedzieć. Rozmawiamy z Mateuszem Górskim, aktorem TR Warszawa [WYWIAD]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Flarge_image00005_0f586bdcd3.jpg&w=1920&q=80)



![Kongresowa z bliska. Rafał Trzaskowski pokazał detale na zdjęciach [FOTO]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Flarge_S_Kongresowa102026_81_lowres_a6a1080bf9.jpg&w=1920&q=80)
![Teatr nie musi wszystkiego wiedzieć. Rozmawiamy z Mateuszem Górskim, aktorem TR Warszawa [WYWIAD]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Fsmall_image00005_0f586bdcd3.jpg&w=1920&q=75)

![„Ukryte w ciemności” na Apple TV: Czy uda się odnaleźć Felicię? [RECENZJA]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Fsmall_images_4_9e1b632265.jpeg&w=1920&q=75)