Centrum Gdyni na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. To osiemnasty polski wpis

Decyzję podjęto 27 lipca 2026 roku podczas 48. sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa w Pusanie w Korei Południowej. Kandydaturę Gdyni poparło 18 z 21 państw zasiadających w Komitecie Światowego Dziedzictwa. Ochroną objęto blisko 88 hektarów historycznego śródmieścia z około 450 budynkami. UNESCO uznało, że gdyński zespół urbanistyczny jest jednym z najlepiej zachowanych przykładów nowoczesnego miasta portowego XX wieku i spełnia kryterium IV, przeznaczone dla wybitnych zespołów architektonicznych i urbanistycznych ilustrujących ważny etap w historii ludzkości. Co więcej, decyzja zapadła w szczególnym dla miasta momencie – w tym roku Gdynia obchodzi stulecie nadania praw miejskich.

Miasto zbudowane od podstaw

Choć Gdynia pojawia się w źródłach już w XIII wieku jako niewielka kaszubska osada rybacka, jej dynamiczny rozwój rozpoczął się dopiero po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Traktat wersalski zapewnił Polsce dostęp do Bałtyku, jednak Gdańsk stał się Wolnym Miastem pozostającym poza pełną kontrolą władz polskich. Konieczna była budowa własnego portu.

Rozwojowi sprzyjały inwestycje realizowane pod kierunkiem Eugeniusza Kwiatkowskiego oraz budowa magistrali węglowej łączącej Górny Śląsk z wybrzeżem. Pod koniec lat trzydziestych Gdynia była największym portem na Bałtyku pod względem przeładunków, a liczba mieszkańców wzrosła do około 120 tysięcy.

Modernizm inspirowany morzem

Śródmieście Gdyni powstawało w latach 1926–1939. Architekci stawiali na prostotę formy, funkcjonalność i rezygnację z historycznych dekoracji. Z czasem wykształcił się charakterystyczny styl okrętowy, rozpoznawalny dzięki zaokrąglonym narożnikom budynków, poziomym pasom okien, balkonowym galeriom przypominającym pokłady statków, okrągłym oknom nawiązującym do bulajów oraz masztom flagowym na dachach.

UNESCO doceniło nie tylko architekturę poszczególnych budynków, lecz także całą koncepcję urbanistyczną miasta. Szerokie ulice, dobrze doświetlone mieszkania, brak ciasnych oficyn oraz otwarcie głównej osi kompozycyjnej – prowadzącej ulicą 10 Lutego przez Skwer Kościuszki aż do Mola Południowego – na morze stworzyły nowoczesne miasto zaprojektowane z myślą o mieszkańcach.

Istotnym argumentem była również autentyczność zespołu urbanistycznego. Gdynia uniknęła poważnych zniszczeń podczas II wojny światowej, dzięki czemu zachowała oryginalny układ ulic i placów, a wiele budynków do dziś pełni funkcje, dla których zostały zaprojektowane.

Wartość w skali świata

Eksperci UNESCO porównywali Gdynię z innymi wpisanymi na Listę Światowego Dziedzictwa przykładami architektury modernistycznej, m.in. Bauhausem w Dessau, osiedlami mieszkaniowymi Berlina, architekturą Kowna i Lublany, a także Tel Awiwem, Brasílią, Chandigarhem i Asmarą. Uznano, że polskie miasto reprezentuje odrębny model rozwoju nowoczesnego miasta portowego XX wieku.

Dla Gdyni wpis oznacza nie tylko prestiż, ale również międzynarodowe potwierdzenie wyjątkowej wartości miasta, które w zaledwie kilkanaście lat stało się symbolem nowoczesności II Rzeczypospolitej.