Smok, którego nie wolno pokazać. Zakazana sztuka japońskiego tatuażu

Opaska na przedramieniu, znak na czole, wzór zależny od prowincji, żeby urzędnik na drugim końcu kraju wiedział od razu, skąd karany przyjechał i za co. Sto lat później dokładnie ta sama technika była najdroższą rzeczą, jaką mężczyzna w Edo mógł mieć na plecach.

Sto osiem powodów, żeby zdjąć koszulę

Winny jest, jak to zwykle bywa, bestseller. Około 1827 roku Utagawa Kuniyoshi zaczyna wydawać serię drzeworytów przedstawiających stu ośmiu bohaterów „Suikoden” – chińskiej opowieści o bandytach, którzy buntują się przeciw zepsutej władzy i z tego powodu mają w Japonii status mniej więcej taki, jaki dwieście lat później będą mieli bohaterowie kina gangsterskiego. Kuniyoshi rysuje ich z torsami pokrytymi smokami, tygrysami i piwoniami, od szyi po kolana. Efekt jest natychmiastowy i całkowicie przewidywalny: młodzi mężczyźni z Edo chcą wyglądać tak samo.

Sięgają po to przede wszystkim ci, którzy pracowali półnago i tak – strażacy, tragarze lektyk, kurierzy, robotnicy portowi. Skóra była jedyną powierzchnią, na której mogli sobie pozwolić na cokolwiek ozdobnego, więc ozdobili ją całą. Mistrzów tatuażu nazywano horishi, „rzeźbiarzami”, dokładnie tym samym słowem co ludzi, którzy cięli klocki drzeworytnicze do drukarni. W ciągu jednego pokolenia państwo zrobiło z tuszu piętno, a ulica zrobiła z niego luksus.

Cywilizowany kraj bez smoków na plecach

Potem przychodzi Meiji i cała ta gorączkowa, upokarzająca praca nad tym, żeby wyglądać na kraj, który zachodni dyplomata potraktuje poważnie. W 1872 roku rząd zakazuje tatuażu ozdobnego: robienia go i noszenia. Zakaz oczywiście nie kończy niczego, tylko przenosi pod ubranie. Japoński tatuaż wchodzi pod warstwę tkaniny i zostaje tam na następne siedemdziesiąt sześć lat, zyskując przy okazji cały posmak rzeczy pięknej, ale niepokazywanej, który do dziś stanowi połowę jego uroku. Prawdziwe straty ponoszą gdzie indziej – kobiety Ajnów na północy i mieszkanki Riukiu na południu, dla których tatuaż był elementem obrzędu przejścia, a nie modą. Ich tradycje z tego zakazu już się nie podniosły.

Cudzoziemców zakaz nie obejmuje. Pracownie w Jokohamie, Kobe i Nagasaki dostają ciche pozwolenie na obsługę obcych, bo obcy płacą, a poza tym są w Europie i o Japonii opowiadają. W 1891 roku do Nagasaki przypływa dwudziestodwuletni carewicz Mikołaj Aleksandrowicz. Na pokład jego okrętu wchodzi dwóch japońskich mistrzów i po siedmiu godzinach przyszły car Rosji ma na prawym przedramieniu czarnego smoka z żółtymi rogami, czerwonym brzuchem i zielonymi łapami. Dekadę wcześniej przez podobną sesję przeszedł młody książę Jerzy, późniejszy Jerzy V – smok na jednym ramieniu, tygrys na drugim, choć co do nazwiska mistrza i dokładnego adresu źródła do dziś się nie zgadzają.

Japonia zakazała tatuażu własnym obywatelom i w tym samym momencie sprzedawała go europejskim monarchom jako pamiątkę z podróży. Na tym zbudowano całą zachodnią fascynację irezumi, która trwa do dziś.

Yakuza

I tu wchodzi yakuza, choć chronologia jest trochę bardziej skomplikowana, niż sugeruje późniejsza popkultura. Japońskie grupy przestępcze przejęły tradycję wielkich, pełnych kompozycji (irezumi) jako znak przynależności, wytrzymałości i lojalności. Całe plecy, ramiona i klatka piersiowa pokryte tuszem nie były już tylko dekoracją: tatuaż stawał się deklaracją, że człowiek należy do określonego świata. Jego wykonanie wymagało dziesiątek godzin bólu i dużych pieniędzy, więc dobrze nadawało się na znak więzi, której nie da się łatwo zmyć ani odwołać. Problem polegał na tym, że przez dziesięciolecia właśnie tę grupę ludzi widywano z takimi tatuażami najczęściej. Kiedy w XX wieku yakuza weszła do masowej wyobraźni dzięki filmom i powieściom, skojarzenie się domknęło: wielki japoński tatuaż przestał oznaczać przede wszystkim tradycję i rzemiosło, a zaczął oznaczać przestępcę. I nawet kiedy przestępcy zaczęli znikać, tatuaż pozostał z ich reputacją.

Amerykanie zdejmują zakaz

Zakaz znika w 1948 roku, pod okupacją amerykańską. To jest ten szczegół, który tłumaczy właściwie wszystko, co wydarzyło się później: legalizację przyniósł ktoś z zewnątrz, w momencie największego upokorzenia, więc nie została odebrana jako wyzwolenie sztuki, tylko jako kolejna rzecz zrobiona Japonii bez pytania.

Poza tym przez te siedem dekad w podziemiu tatuaż miał grupę klientów wystarczająco odporną na kwestię legalności. Kiedy więc w latach sześćdziesiątych kino gatunkowe zaczyna produkować taśmowo filmy o yakuzie, skojarzenie jest już zabetonowane i nie da się go rozbić żadną wystawą w muzeum. Plecy pokryte tuszem znaczą jedno. Państwo dorzuciło jeszcze swoje. W 2001 roku resort zdrowia rozesłał do wszystkich czterdziestu siedmiu prefektur wykładnię, zgodnie z którą wprowadzanie barwnika pod skórę igłą jest czynnością medyczną. Tatuaż nie był nielegalny. Nielegalny był tatuażysta, chyba że miał dyplom lekarza, czego nie miał nikt, bo nikt przy zdrowych zmysłach nie kończy medycyny, żeby rysować karpie.

Banalny koniec historii

Argument, na którym stoi cała ta konstrukcja, właśnie się rozpada. Pod koniec 2025 roku policja naliczyła siedemnaście tysięcy sześciuset członków i współpracowników grup przestępczych. W 2009 było ich ponad osiemdziesiąt tysięcy. Przestępczość nie zniknęła, tylko przeniosła się do luźnych, anonimowych grup montowanych przez Internet do konkretnego przekrętu i rozwiązywanych po wypłacie. Nikt w takiej grupie nie robi sobie całych pleców na dowód lojalności, bo lojalności nie potrzeba.

Zostaje więc wywieszka przy kasie do onsenu, że z tatuażem wejść nie można lub należy go zakleić. Zostają plastry telesowe w koszyku przy recepcji. Zostaje pokolenie japońskich dwudziestolatków z małą kreską na przedramieniu, którzy do gorących źródeł jeżdżą tam, gdzie da się wynająć wannę na godzinę.

I zostaje ta jedna okoliczność, której żaden wyrok nie zmienia: przez trzysta lat państwo próbowało przedstawiać tatuaż kolejno jako znak hańby, zacofania, a w końcu nawet jako problem medyczny. A jednak ludzie nadal byli gotowi oszczędzać na niego latami i znosić wiele godzin bólu, nawet jeśli później mieli przez całe życie ukrywać go pod koszulą.