Mocny debiut Kristen Stewart. „Chronologia wody” już w kinach [RECENZJA]

„Chronologia wody” to adaptacja autobiograficznej, eksperymentalnej kroniki Lidii Yuknavitch z 2011 roku, pisarki z Oregonu, której życiorys brzmi jak scenariusz: olimpijska nadzieja pływacka, ucieczka przed przemocowym ojcem, utracone stypendium, nałogi, kilka małżeństw, w końcu pisarstwo jako jedyna forma ocalenia. Stewart przeczytała tę książkę w 2017 roku i, według własnych słów, po czterdziestu stronach miała tak fizyczną reakcję, że odłożyła ją i natychmiast zadzwoniła do swojego managementu, żeby połączono ją z autorką. Osiem lat później efekt tej rozmowy trafił do kin.

Pamięć obrazu

Film otwiera się bez ekspozycji. Kamera jest zanurzona pod wodą, skierowana ku górze, na postać w czerwonym kostiumie kąpielowym. Potem krew na podłodze prysznica. Dwa obrazy dzielą lata, ale film zestawia je bez ostrzeżenia. To celowe i konsekwentne. Nakręcony na ziarnistej taśmie 16mm – z rozmyciami barwnymi, rozbłyskami i światłem, które zasłania tyle samo, ile odsłania – obraz Coreya C. Watersa fizycznie realizuje tezę Yuknavitch o tym, czym jest pamięć.

A teza ta jest precyzyjna:

Stewart rozumie tę formułę dosłownie. Montażystka Olivia Neergaard-Holm splata przeszłość i teraźniejszość Lidii tak, że wzajemnie przenikają się jak wspomnienia – z siłą chwilowego impulsu, a nie narracyjnej logiki.

Rezultat jest celowo nieprzyjemny dla widzów przyzwyczajonych do emocjonalnego prowadzenia za rękę. Kronika Lidii posuwa się naprzód, bo „chronologia pociesza nas, że wkrótce dotrzemy do prawdziwego miejsca”, ale rozbita formalnie sugeruje, że to miejsce będzie musiało zostać wynalezione. Nie ma tu scen podsumowujących. Nie ma narracyjnego łuku w podręcznikowym sensie. Jest za to coś trudniejszego w wykonaniu: poczucie, że ogląda się ludzką psychikę przy pracy, nie jej rekonstrukcję na potrzeby ekranu.

Lidia Yuknavitch to trudna rola. Imogen Poots ma jednak tę naturalną promienność i nie wygasza jej. Inwestuje w Lidię całym swoim urokiem, nawet wtedy, gdy bohaterka narkotyzuje się i kopuluje, nawet w scenie, gdy w końcu mówi ojcu prosto w twarz to, co mówiła mu tylko w głowie przez całe dzieciństwo. To właśnie ta spójność, a nie wstrząsające momenty, czyni kreację Poots czymś wyjątkowym.

Poots gra nie tylko siebie i swoją bohaterkę – ona reprezentuje niezliczone kobiety zawstydzone do milczenia lub trwale uszkodzone przez naruszenie granic ich ciał. Ale nie robi tego z ekspresją plakatowej ofiary. Jej Lidia nurkuje, pije, kocha gwałtownie i pisze. Działa. Ponieważ scenariusz przeskakuje z epizodu na epizod tworząc swoisty wir odcinkowy, Poots musi zakorzeniać każdą fazę życia postaci w intensywnej teraźniejszości, co robi z przekonującą lekkością.

Na festiwalu w Cannes film otrzymał sześć i pół minuty owacji na stojąco po premierze. To, co zgromadzeni oklaskiwali, to przede wszystkim Poots – aktorka, która od lat była obecna, ale nigdy aż tak wyraźna. W obsadzie drugiego planu wyróżnia się Jim Belushi jako Ken Kesey, pisarz i wykładowca, pod którego opieką Lidia zaczyna przetwarzać traumę w słowa.

Wodna symbolika jest zarazem uduchowiona i konkretna. Woda trzyma Lidię, pozwala jej uciec, odbija tę płynną jakość w jej wnętrzu, która jest sposobem kompensowania bólu niemającego słów. Basen to jedyne miejsce, gdzie ciało należy do niej – nie do ojca, nie do mężczyzn, nie do nałogów. Yuknavitch pisała o tym wprost: pływanie przez całe dojrzewanie oznaczało wolność od domu ojca. Nie chodziło o medale, ale o odległość od niego.

Stewart nie pozwala tej metaforze zesztywnieć. Ostatnie zdanie, jakie słyszymy: „Wejdź. Woda cię utrzyma”, to zaproszenie do przeżycia czegoś, co nie mieści się w żadnej recenzji.

Zarzuty, które się pojawiają, są uzasadnione: zbyt wiele epizodów zbudowanych według tego samego wzoru emocjonalnego, przez co momentami droga Lidii do trzeźwości wydaje się monotonna, zamiast być nieprzewidywalną sagą kroku naprzód i dwóch w tył. Ponad dwie godziny fragmentarycznej narracji to wybór, za który widz płaci uwagą i cierpliwością. Stewart tego jednak nie ukrywa. Niektóre filmy są nakręcone. Ten jest wyreżyserowany. Różnica jest tutaj znakomicie widoczna.