Dzisiejszy świat – pełen open space’ów, migających świetlówek i small talku – bywa torem przeszkód dla autystycznego układu nerwowego. Cechy, które utrudniają tworzenie relacji i obniżają szanse na potomstwo, powinny stopniowo zanikać pod wpływem doboru naturalnego. A jednak warianty genetyczne powiązane z autyzmem utrzymują się w ludzkiej populacji od bardzo dawna.
Nie znaczy to jednak, że ewolucja faworyzowała autyzm. Nowe badania sugerują coś bardziej złożonego: może być on ceną, jaką zapłaciliśmy za szybką ewolucję ludzkiego mózgu.
Genetyka odpowiada
W 2017 roku naukowcy z Yale, Renato Polimanti i Joel Gelernter, przejrzeli wyniki dużych badań porównujących DNA osób z autyzmem i bez niego. Spodziewali się, że warianty ryzyka będą po prostu „odsiewane” przez dobór naturalny. Okazało się jednak, że wiele z nich ma ślady czegoś przeciwnego: ewolucja je podtrzymywała. Badacze podejrzewają, że to dlatego, że te same geny wpływają też na rozwój mózgu i zdolności poznawcze. Jak ujął to Polimanti, w ewolucji zwykle nie ma darmowego lunchu: korzyść w jednej dziedzinie często okazuje się kosztem w innej.
W 2025 roku badacze ze Stanfordu, Alexander Starr i Hunter Fraser, zajrzeli głębiej, na poziom pojedynczych komórek mózgu. Zainteresowały ich neurony, których w korze mózgowej mamy najwięcej, czyli komórki pobudzające z warstw 2 i 3. Okazało się, że u człowieka zmieniały się one wyjątkowo szybko w porównaniu z naszymi najbliższymi krewnymi, małpami człekokształtnymi. Przy okazji zmniejszyła się aktywność około stu genów, których zaburzenia wiążą się z autyzmem – u innych gatunków są one bowiem odpowiedzialne za spokojną i przewidywalną pracę układu nerwowego. Zmniejszona aktywność tych genów dotyczy wszystkich ludzi, nie tylko osób w spektrum. Autyzm pojawia się wtedy, gdy do tego dochodzą kolejne czynniki, genetyczne i środowiskowe.
Jak autyzm mógł ratować nam życie?
Na pytanie o korzyści możemy odpowiadać dziś jedynie hipotezami. Nie wiemy, kto w prehistorii byłby autystyczny, możemy tylko spekulować. Według wielu teorii gdyby wszyscy członkowie plemienia siedzieli przy ognisku i plotkowali, nikt nie odkryłby wzorców w gwiazdach, pogodzie czy botanice. Nikt nie spędziłby też 12 godzin na powtarzalnym uderzaniu krzemienia tak, by powstał grot włóczni. A takie hiperfiksacje często utożsamiane są właśnie ze spektrum.
Podobnie wrażliwość sensoryczna, która dziś sprawia, że praca w open spasie powoduje przebodźcowanie, 50 000 lat temu w ciemnym lesie pozwalała na wysłyszenie trzasku pękającej gałęzi, wyczucie dymu pożaru czy nieświeżego aromatu w mięsie. To jednak scenariusze możliwe, ale niepotwierdzone. Nie należy czytać ich jako udokumentowanych faktów.
Mit geniusza
Warianty związane z autyzmem korelują na poziomie populacji z wynikami edukacyjnymi. To nie znaczy, że każda osoba autystyczna jest wybitnie utalentowana. Wyjątkowe zdolności (tzw. sawantyzm) dotyczą mniejszości, a część osób w spektrum ma trudności poznawcze. Stereotyp „autystycznego geniusza“ bywa krzywdzący, bo osoby, które nie spełniają tego obrazu, mogą być pomijane przy diagnozie i wsparciu.
Do mitu odwołuje się też popularny argument o ośrodkach technologicznych. Simon Baron-Cohen zaproponował, że w miejscach takich jak Dolina Krzemowa czy Eindhoven ludzie o silnie „systemowym” sposobie myślenia częściej dobierają się w pary, co mogłoby zwiększać szansę na odziedziczenie wielu wariantów związanych z autyzmem.
Paradoks polega na tym, że rozwój technologii i cywilizacji, w którym szczególną rolę mogli odegrać ludzie o nietypowych układach nerwowych, stworzył środowisko, w którym wielu z nich funkcjonuje trudniej: głośne, jasne, przeładowane bodźcami i niezrozumiałymi regułami społecznymi.

![Seks to szatan: serial „Body” na Netfliksie [TRAILER]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Flarge_2611120259_978412101_xlarge_6e09422f51.jpg&w=1920&q=80)

![Kongresowa z bliska. Rafał Trzaskowski pokazał detale na zdjęciach [FOTO]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Flarge_S_Kongresowa102026_81_lowres_a6a1080bf9.jpg&w=1920&q=80)

![Daria ze Śląska została narratorką kultowej komedii. „Nadal trzymam się absurdu” [WYWIAD]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Flarge_Daria_ze_Slaska_fot_Kama_Czudowska_jpg_79a253a8df.jpeg&w=1920&q=80)



