„Wśród nocnej ciszy” Jana Holoubka ma najlepsze otwarcie polskiego serialu w historii HBO Max. Wracamy na szosę między Połańcem a Zrębinem, gdzie w Boże Narodzenie 1976 roku kilkadziesiąt osób widziało potrójne morderstwo, a potem podpisało się krwią pod obietnicą, że niczego nie widziało.
W Wigilię 1976 roku autobus San H100 przywiózł mieszkańców Zrębina na pasterkę do Połańca. Część pasażerów, jak odtwarzają to reporterzy sięgający do akt sprawy, nie weszła do kościoła i piła wódkę w autobusie. Kilka godzin później ci sami ludzie stali na zaśnieżonej szosie i patrzyli, jak giną 18-letnia Krystyna Łukaszek, będąca w piątym miesiącu ciąży, jej 25-letni mąż Stanisław i jej 12-letni brat Mieczysław Kalita. W tym miejscu Jan Holoubek rozpoczyna swój serial.
Król Zrębina
Serial zmienia nazwiska w sposób, który sam w sobie jest komentarzem. Jan Sojda staje się Lechem Wojdą (gra go Łukasz Simlat), Kalitowie zamieniają się w Kaletów. Przesunięcie o literę, dwie daje poczucie, że dokładnie wiemy, kto jest kim. Z jednym wyjątkiem: serialowy Wojda jest sołtysem i na przesłuchaniu wylicza swoje funkcje, od gospodarza i ławnika po felczera, sadownika i społecznika. Prawdziwy Sojda sołtysem nie był, a władzę nad wsią miał bez pełnienia w niej tej funkcji.
Pierwowzór warto znać po nazwisku. 48-letni Sojda miał największe gospodarstwo we wsi i jedyny w Zrębinie ciągnik, mówiono o nim „król Zrębina”. W 1948 roku trafił do aresztu za gwałt, a milicji pomógł go zatrzymać Jan Roj, dziadek Krystyny i Miecia, po wojnie gorliwy zwolennik nowej władzy. Skazanie się zatarło i Sojda, jak przypomina „Super Express”, zasiadał później w sądzie jako ławnik.
W 1951 roku na terenie jego gospodarstwa zginął dziesięcioletni Marian Roj. Czy był to wypadek, nigdy jednoznacznie nie ustalono. Strzelić do niego miał znajomy Sojdy, który tłumaczył się, że „strzelał do psa, a chłopca trafił przez przypadek”. Wypadek ten miał miejsce w obecności Jana Sojdy, po tym jak miał on załadować broń. Sprawca otrzymał wyrok w zawieszeniu, a niedługo później uległ śmiertelnemu wypadkowi samochodowemu. Iskrą zapalną okazało się wesele Krystyny i Stanisława w sierpniu 1976 roku, na którym siostrę Sojdy, Helenę Adaś, oskarżono o kradzież wędlin. National Geographic Polska relacjonuje, że Sojda zapowiedział wtedy „wyplenienie Kalitowego plemienia”.
Co się stało na szosie Połaniec–Zrębin?
Najdokładniejszy opis tej nocy zawiera 651-stronicowe uzasadnienie wyroku Sądu Wojewódzkiego w Tarnobrzegu. W sieci go nie ma, ale opierają się na nim opracowanie portalu podkarpackahistoria.pl i książka Janusza Klicha z 2006 roku. Te same ustalenia powtarzają teksty z 2006 roku, w których wypowiada się prokurator Jacek Świercz, jeden z dwóch śledczych prowadzących sprawę.
W trakcie pasterki do kościoła weszła kobieta wysłana przez Sojdę i powiedziała Krystynie, że w domu kłócą się rodzice. Krystyna, Stanisław i Miecio wyszli. Sojda nie wpuścił ich do autobusu, więc ruszyli pieszo. Za nimi pojechała taksówka, fiat 125p zięcia Sojdy i na polecenie teścia potrąciła Miecia tak, żeby nie mógł wstać. Za taksówką zatrzymał się San pełen ludzi.
Józef Adaś, szwagier Sojdy, bił Stanisława kluczem do kół zabranym z autobusu. Krystyna próbowała uciekać przez zaśnieżone pole, Henryk Witek oświetlał pościg za nią latarką. Według uzasadnienia wyroku, cytowanego przez podkarpackahistoria.pl, wołała do Sojdy: „Wujku! Nie zabijaj mi męża!”. Sojda ją dusił, Adaś dobił kluczem. Na koniec, na polecenie Sojdy, Socha przejechał kołem taksówki po głowie wciąż żywego Miecia. Pasażerowie widzieli to z okien autobusu – drugi zięć Sojdy, Stanisław Kulpiński, według relacji prasowych z 2006 roku pilnował drzwi.
Następnie zaczęła się inscenizacja. Ciała załadowano do Sana, wywieziono ponad kilometr w stronę Zrębina, zrzucono do rowu i przejechano autobusem, który przez cały czas prowadził Adaś. Krystynę rozebrano i ułożono za autobusem, żeby wyglądało na gwałt. Świadków zebrano w drugim autobusie, Autosanie, gdzie Sojda zagroził im takim samym losem i kazał złożyć krwawą przysięgę. Potem rozwieziono ich do kościołów w Połańcu i Beszowej, żeby każdy ze świadków miał alibi.
Akta sprawy
Prokuratura w Staszowie prowadziła sprawę jako wypadek drogowy ze skutkiem śmiertelnym. Pierwszą sekcję zwłok wykonał lekarz bez uprawnień. Kryminolog Ewa Gruza wylicza w rozmowie z „Dziennikiem Gazetą Prawną” kolejne zaniedbania: nie obejrzano autobusu z zewnątrz, butelki po wódce znalezionej w środku nie zabezpieczono, a jedynym zabezpieczonym śladem był odcisk buta na fotelu kierowcy. Sprawnego Sana oddano do kasacji dwa tygodnie po zdarzeniu.
Sprawę ruszyli ludzie bez stanowisk. Janusz Ragan, wtedy 26-letni sierżant milicji z Tarnobrzega, zauważył, że zdjęcia ciał nie pasują do wersji o wypadku. W lutym 1977 roku aresztowano Adasia, tymczasowo za spowodowanie wypadku. 26 maja 1977 roku ciała ekshumowano, a ponowna sekcja w krakowskim Zakładzie Medycyny Sądowej wykazała, że rany głów Krystyny i Stanisława zadano ciężkim, tępym, podłużnym narzędziem. W maju aresztowano Sojdę, najpierw za utrudnianie śledztwa. W kolejnych miesiącach zatrzymano obu jego zięciów.
Teksty prasowe z 2006 roku podają, że śledczy przesłuchali 232 świadków, jednego czternaście razy, a 38 osób odwołało obciążające zeznania. Sojda płacił: zależnie od źródła od 2 do 10 tysięcy złotych na głowę, łącznie od 200 do ponad 400 tysięcy. W trakcie śledztwa świadkowie złożyli drugą przysięgę, tym razem przed ołtarzykiem z krucyfiksem i obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej.
Czym jest zmowa milczenia?
Psychologia społeczna ma dla scen zbrodni z udziałem wielu widzów nazwę: efekt świadka. W 1964 roku „The New York Times” napisał, że 38 sąsiadów Kitty Genovese przyglądało się jej zabójstwu i nikt nie zareagował. John Darley i Bibb Latané zbudowali na tej historii słynne eksperymenty o rozproszeniu odpowiedzialności. Po latach okazało się, że liczba świadków i ich bierność zostały mocno przesadzone, co gazeta przyznała w 2016 roku.
Zrębin do tej definicji nie pasuje. Efekt świadka opisuje ludzi, którzy nic nie robią, bo każdy czeka na ruch innych. Pasażerów Sana zmuszono do zrobienia czegoś bardzo konkretnego. Sojda kazał im powtarzać za sobą słowa przysięgi, całować krzyżyk różańca i zostawić na kartce ślad krwi z przekłutego palca. Dodał groźbę, że kto piśnie, skończy jak Kalitowie, a dla pewności także pieniądze.
Zmowa milczenia to porozumienie grupy, która chroni sprawcę, bo boi się skutków mówienia albo ma w milczeniu własny interes. Sycylijczycy mówią na to omertà. Gapiowie są bezradni z natury, omertę trzeba zorganizować. W Zrębinie zorganizowano ją jeszcze tej samej nocy, na mrozie, przy pomocy różańca, agrafki, kartki papieru i wódki.
Dlaczego ludzie ulegli?
Fakty odpowiadają na to pytanie tylko częściowo. Resztę trzeba dopowiedzieć, ale będzie to już interpretacja. Pierwszy powód to strach i to strach przed kimś, kto znał wymiar sprawiedliwości od środka. Sojda siedział po sędziowskiej stronie stołu i chwalił się znajomościami. Kto miał donieść na ławnika? I komu?
Drugi to współudział. Ludzie w autobusie nie byli przypadkowymi przechodniami: pili wódkę Sojdy, patrzyli przez szyby, ktoś trzymał latarkę. Od tej chwili każde zeznanie było również zeznaniem przeciwko sobie. Trzeci to rytuał. Przysięga na krzyż w noc Bożego Narodzenia ważyła we wsi więcej niż milicyjny protokół i Sojda doskonale to rozumiał.
Koszt mówienia był realny. Od początku o morderstwie mówili tylko dwaj świadkowie: 14-letni Stanisław Strzępek i Leszek Brzdękiewicz. Brzdękiewicza znaleziono martwego w rzece Czarnej, według relacji z 2006 roku około Wielkanocy 1978, kilka miesięcy przed procesem. Oficjalnie: utopił się przypadkiem.
Wyrok i reportaż
Milczenie pękło ostatecznie na sali sądowej. Wiesław Łuka przez półtora roku relacjonował proces dla tygodnika „Prawo i Życie”, a z tych korespondencji powstała książka „Nie oświadczam się”.
Proces przed Sądem Wojewódzkim w Tarnobrzegu z siedzibą w Sandomierzu trwał od 7 listopada 1978 do 10 listopada 1979 roku, a przewodniczył mu sędzia Marek Maciąg. Na szosie przeprowadzono wizję lokalną, według analizy prasy z tego okresu, którą przygotowała Agata Woch z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, przyszło na nią około 6 tysięcy osób, a pilnowało jej 98 milicjantów z 9 psami. Osiemnastu świadków skazano za fałszywe zeznania.
10 listopada 1979 roku zapadły cztery wyroki śmierci: dla 51-letniego Sojdy, 37-letniego Adasia, 30-letniego Sochy i 31-letniego Kulpińskiego. Witek dostał kilka lat więzienia (źródła podają pięć albo sześć). W 1982 roku kary młodszego Sochy i Kulpińskiego zamieniono na 25 i 15 lat, część źródeł przypisuje tę decyzję Sądowi Najwyższemu, część Radzie Państwa. Sojdę i Adasia powieszono 23 listopada 1982 roku w krakowskim areszcie przy Montelupich.
Sprawa miała jeszcze epilog. W 1992 roku Zbigniew Dyka, w procesie obrońca, a wtedy już minister sprawiedliwości, wniósł rewizję nadzwyczajną. Sąd Najwyższy oddalił ją w lutym 1993 roku jako oczywiście bezzasadną. Reportaż Łuki trafił już raz na ekran: „Zmowę” według jego scenariusza wyreżyserował Janusz Petelski. Holoubek i scenarzysta Maciej Kowalewski wracają więc do materiału, który polskie kino już raz przerobiło, tyle że z dystansu i z budżetem platformy streamingowej.
Wersja reżyserska
Oś fabuły tworzą matka ofiar, Zdzisława Kaleta (Magdalena Biegańska) i młody śledczy Henryk Maczek (Jędrzej Hycnar), którzy nie przyjmują wersji o wypadku. Obok nich Tomasz Schuchardt jako prokurator Kiełczkowski, Adam Woronowicz jako ojciec, Władysław Kaleta i Justyna Wasilewska jako Irena Karaś. Twórcy zastrzegają, że to artystyczna interpretacja, a odpowiedź na pytanie, kto co zrobił na szosie, pozostawiają na koniec.
Ekipa kręciła w Warszawie i na Mazowszu, a nie pod Połańcem. Reporterzy „Super Expressu”, którzy pojechali do Zrębina na 50. rocznicę, opisują mieszkańców wciąż niechętnych rozmowie o tamtej nocy. Sojdę powieszono prawie 44 lata temu. Przysięgę składało się jemu, więc od 1982 roku nie ma już nikogo, kto mógłby z niej zwolnić.




![Seks to szatan: serial „Body” na Netfliksie [TRAILER]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Flarge_2611120259_978412101_xlarge_6e09422f51.jpg&w=1920&q=80)


![Seks to szatan: serial „Body” na Netfliksie [TRAILER]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Fstrapi%2Fsmall_2611120259_978412101_xlarge_6e09422f51.jpg&w=1920&q=75)
