„Myślę, że oni wszyscy powariowali” – tak Anne Carson skomentowała werdykt Akademii Szwedzkiej. Kanadyjska poetka, eseistka i tłumaczka greckich klasyków została laureatką Literackiej Nagrody Nobla 2026. Kim jest i które jej książki przeczytamy po polsku?
„Myślę, że oni wszyscy powariowali” – powiedziała Anne Carson islandzkiemu radiu RÚV kilka chwil po ogłoszeniu werdyktu. Telefon ze Sztokholmu zastał ją w Reykjavíku, gdzie, jak relacjonowała stała sekretarz Akademii Szwedzkiej Ingrid Carlberg, „słuchała wiatru”. Carson od lat spędza na Islandii dużą część roku, a w 2022 roku razem z mężem, Robertem Curriem, otrzymała islandzkie obywatelstwo. Zaskoczona była chyba głównie ona sama. Jej nazwisko od lat wracało na listach bukmacherów, w tym roku dzieliła pozycję faworytki z Chinką Can Xue. Akademia nagrodziła ją „za śmiałą i nowatorską twórczość, która w żartobliwym dialogu z tradycją klasyczną stworzyła nowe formy literatury współczesnej”. Carson jest dziewiętnastą kobietą wśród 123 laureatów literackiego Nobla.
Kim jest Anne Carson?
Urodziła się 21 czerwca 1950 roku w Toronto. Starożytnej greki zaczęła się uczyć jeszcze w liceum, potem ukończyła filologię klasyczną na Uniwersytecie w Toronto i tam też obroniła doktorat. Droga nie była prosta: Carson przerywała studia i próbowała innych zajęć, zanim na dobre związała się z uniwersytetem. Uczyła greki i łaciny w Princeton, na McGill i na Uniwersytecie Michigan, prowadziła też zajęcia z pisania kreatywnego. Sama mówi, że każdy jej tekst zaczyna się od etymologii, czyli od pytania, skąd przyszło słowo i co po drodze zgubiło. Przewodniczący Komitetu Noblowskiego Anders Olsson ujął to tak: jej pisarstwo rodzi się na styku filologicznej obsesji słów i poetyckiego głodu nowych znaczeń.
Książki Anne Carson po polsku. Od czego zacząć?
Jej dorobek to ponad dwadzieścia książek. Po polsku ukazały się cztery. Każda wygląda, jakby napisała ją inna autorka. „Słodko-gorzki eros” (1986, przeł. Renata Lis) to debiut i zarazem przerobiony doktorat: esej o tym, jak Grecy opisywali pożądanie. Punktem wyjścia jest jedno słowo Safony, glukupikron. Carson zwraca uwagę, że poetka ustawiła przymiotniki w kolejności, w jakiej przychodzą: najpierw słodycz, potem gorycz. Tytuł książki, zarówno angielski, jak i polski, tę kolejność odwraca.
„Autobiografia czerwonego. Powieść wierszem” (1998, przeł. Maciej Topolski) bierze na warsztat ocalałe strzępy „Gerioneidy” Stezychora. W micie Gerion to skrzydlaty czerwony potwór, którego Herakles zabija przy okazji jednej ze swoich prac. U Carson jest wrażliwym chłopcem, który się w Heraklesie zakochuje. Fabuła zostaje, zmienia się perspektywa: przeszkoda na drodze bohatera wreszcie dostaje głos. Za ten przekład Topolski i Carson otrzymali w 2024 roku Nagrodę im. Wisławy Szymborskiej.
„Piękno męża. Esej poetycki w 29 tangach” (2001, przeł. Olga Kubińska) to historia małżeństwa z mężczyzną, który zdradza, kłamie i jest piękny. Kolejność tych cech zależy od tego, które tango akurat czytamy. Forma nie jest ozdobnikiem: w tangu jedno prowadzi, drugie podąża, a kroki uparcie wracają do punktu wyjścia. Carson rozpisuje rozpad związku na figury taneczne i nie oszczędza nikogo, także narratorki. Za tę książkę jako pierwsza kobieta w historii otrzymała T.S. Eliot Prize.
„Dekreacja. Wiersze, eseje, opera” (2005, wyd. pol. 2024, przeł. Maciej Topolski) bierze tytuł od Simone Weil, która dekreacją nazywała rozmontowanie w sobie tego, co stworzone, przede wszystkim własnego „ja”. Carson zestawia trzy kobiety, które próbowały zniknąć, żeby zrobić miejsce czemuś większemu: Safonę, średniowieczną mistyczkę Marguerite Porete, spaloną na stosie w 1310 roku, i samą Weil. Obok pojawia się Beckett, a całość przechodzi od wiersza przez esej do libretta opery.
„Nox”, czyli książka w pudełku
Podobnie jak jej książki nie mieszczą się w jednym gatunku, tak Carson nie mieści się w jednym zawodzie. Jest poetką, eseistką, profesorką i tłumaczką: na angielski przełożyła Safonę, Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa. Tłumaczy po swojemu. W przekładzie Safony zostawiła nawiasy kwadratowe wszędzie tam, gdzie urywa się papirus, bo brak też jest częścią wiersza. Jej „Antygona” nosi tytuł „Antigonick”.
Najdalej poszła w „Nox” (2010), napisanym po śmierci brata. To nie jest książka, którą się kartkuje. To pudełko, w którym leży jeden długi arkusz złożony w harmonijkę: fotografie, fragmenty listów, kolaże i przekład elegii 101 Katullusa, napisanej przez rzymskiego poetę po śmierci jego brata. Carson rozkłada łaciński tekst na pojedyncze słowa i każdemu daje osobne hasło słownikowe, jakby żałobę dało się przeprowadzić z leksykonem w ręku. Albo jakby tylko tak się dało.
Jest w tym paradoks, którego Akademia chyba nie zauważyła. Carson strzeże prywatności i od lat odradza czytanie jej książek przez pryzmat biografii. Komitet Noblowski w swoich rekomendacjach wyróżnił tymczasem właśnie „Nox”, według Olssona być może najbardziej osobistą rzecz, jaką kiedykolwiek stworzyła.
Polska była przed Sztokholmem
T.S. Eliot Prize w 2001 roku, Nagroda Księżniczki Asturii w 2020 roku. Polskie jury doceniło ją jednak szybciej niż szwedzkie: w 2024 roku Nagroda im. Wisławy Szymborskiej, rok później Międzynarodowa Nagroda Literacka im. Zbigniewa Herberta, po którą Carson przyjechała do Warszawy.
Medal i dyplom odbierze 10 grudnia w Sztokholmie, nagroda wynosi 12 milionów koron szwedzkich. Rok temu Nobel trafił do László Krasznahorkaia „za fascynującą i wizjonerską twórczość, która pośród apokaliptycznego terroru potwierdza siłę sztuki”, czyli do autora zdań ciągnących się przez całe strony. W tym roku Akademia wybrała pisarkę, która w pierwszym wywiadzie po werdykcie przekonywała, że poezja może być dziś przydatniejsza od prozy, bo jest szybsza, a wszyscy są niecierpliwi. Zrobiła tylko jeden wyjątek: dla Homera.
