Andrew Scott w „Elsinore”: Hamlet, AIDS i szansa na Oscara

Gala otwarcia 70. BFI London Film Festival odbyła się w środę 7 października w Royal Festival Hall. Według relacji „Variety” Scott przed seansem mówił niewiele. Kiedy jednak zapaliły się światła, zaprosił na scenę ludzi, których historia trafiła na ekran, razem z aktorami, którzy ich grają. Była wśród nich Linda Tolhurst, przez 46 lat pilnująca wejścia dla artystów w National Theatre, dr Margaret Johnson, lekarka Charlesona (w filmie gra ją Olivia Colman), oraz siostra aktora, Lizzie Charleson.

Potem Scott poprosił DJ-a o taneczną wersję „There’s No Business Like Show Business” Ethel Merman, bo jego zdaniem ta piosenka najlepiej oddaje Charlesona i namówił publiczność, żeby wychodziła z sali tańcząc. „Odszedł, grając – więc to dla ciebie, Ian”, powiedział na koniec.

To nie był wyłącznie festiwalowy gest. W rozmowie z dziennikarzami w Telluride Scott mówił, że nie chciał robić z umierania Charlesona fetyszu oraz że film podchodzi do wielu rzeczy z dużą lekkością. Sam Royal Festival Hall stoi kilkadziesiąt metrów od National Theatre, w którym Charleson zagrał swojego ostatniego Hamleta i w którym rozgrywa się większość filmu. Reżyser Simon Stone nazwał „Elsinore” filmem do szpiku kości londyńskim i trudno tu o przesadę – festiwale rzadko dostają otwarcie, które jest jednocześnie powrotem na miejsce zdarzeń.

Trzech Hamletów, jeden przeszczep

Fakty historyczne są dobrze udokumentowane. W 1989 roku Daniel Day-Lewis grał Hamleta w inscenizacji Richarda Eyre’a w National Theatre i w trakcie spektaklu, w scenie z duchem ojca, zszedł ze sceny, by już nigdy na nią nie wrócić. Rolę przejął jego dubler Jeremy Northam, a Eyre w tym czasie zaczął próby z Charlesonem. Archiwum National Theatre opisuje tę inscenizację jako historię trzech Hamletów.

Charleson znał rolę – grał ją już w 1974 roku. W 1989 był jednak gwiazdą „Rydwanów ognia”, filmu, który od lat ciągnął się za nim jak ogon, i aktorem, któremu kino niewiele już proponowało. Był też chory na AIDS. Eyre miał wątpliwości właśnie z powodu jego zdrowia, ale go obsadził. Według biografii aktora twarz Charlesona była wówczas opuchnięta od posocznicy, a publiczności mówiono, że dochodzi do siebie po operacji zatok.

Grał od 9 października do 13 listopada 1989 roku. Dzień po ostatnim przedstawieniu Ian McKellen, odbierając nagrodę „Evening Standard” dla najlepszego aktora, oznajmił, że poprzedniego wieczoru widział Hamleta doskonałego i oddał statuetkę Charlesonowi. Charleson zmarł 6 stycznia 1990 roku, osiem tygodni po tym, jak zszedł ze sceny. Miał 40 lat.

Zjazd absolwentów

Z inscenizacji z 1989 roku nie zachował się żaden zapis wideo z Charlesonem. Każdy Hamlet, którego widzimy w „Elsinore”, jest więc w praktyce Hamletem Scotta, który ma do tej roli prawo pierwszej ręki. W 2017 roku zagrał Hamleta u Roberta Icke’a w Almeidzie, a potem w Harold Pinter Theatre na West Endzie. W studiu na festiwalu w Toronto opowiadał, że do „Elsinore” musiał uczyć się tej roli od nowa, wyobrażając sobie, jak grał ją Charleson i przypominał sobie, ile kosztuje osiem prawie czterogodzinnych spektakli tygodniowo, z podwójnymi w środy i soboty.

Colman i Flynn

Olivia Colman, partnerka Scotta z „Fleabag”, gra dr Margaret Johnson. Program BFI nazywa ich wspólne sceny lekcją aktorstwa filmowego. Johnny Flynn jest Richardem Eyre’em. W dalszej obsadzie: Billie Piper, David Dawson, Monica Dolan, Joe Locke, Adeel Akhtar, Matthew Beard. Scenariusz napisał Stephen Beresford, autor „Dumy” – kolejnego filmu o queerowej społeczności w Wielkiej Brytanii lat 80.

„Screen” wyłowił scenę, która dobrze streszcza los Charlesona: taksówkarz rozpoznaje go i zaczyna nucić Vangelisa, a aktor przyjmuje to z wyćwiczonym, uprzejmym uśmiechem. Sława z „Rydwanów ognia” jako uprzejmie znoszony ciężar.

Aktor tak, film – to się okaże

Z recenzji po Telluride i Toronto wyłania się wyraźny rozjazd, który uważam za najważniejszą informację o tym filmie. Zachwyt nad Scottem jest niemal powszechny, ale co do samego „Elsinore” – już nie. To znajomy układ: wielka rola w filmie, który pracuje głównie na tę właśnie rolę. Akademia lubi takie układy, ale pamięć widzów znacznie mniej. Charleson zagrał tak, że McKellen oddał mu własną nagrodę. Sprawdzianem „Elsinore” nie będzie więc to, czy Scott dostanie statuetkę, tylko czy film zrobi dla Charlesona to, co Charleson zrobił dla Hamleta.

Po światowej premierze w Telluride i pokazie w Toronto „Elsinore” trafi do amerykańskich kin 20 listopada (Focus Features), do włoskich 24 grudnia, a do brytyjskich 29 stycznia 2027 roku (StudioCanal). Film trwa 1 godz. 44 min. Polskiej daty premiery ani dystrybutora nie udało mi się ustalić. 70. BFI London Film Festival trwa do 18 października, zamknie go „The Debut” Jessego Eisenberga, a sam Scott wystąpi w festiwalowym cyklu Screen Talks.