[Z archiwum K MAG] „Gdy wychowywano mnie na kobietę, uczono mnie, by być grzeczną i kulturalną” – wywiad z Mają Janczar

Co warto wiedzieć o ziemniaku?

Myślę, że warto pamiętać o tym, jak długą drogę ziemniak przechodzi w swoim życiu, żebyśmy mogli z niego skorzystać. Najpierw leży w ziemi, gdzie potrzebuje wody, nawozów i opieki. W uprawie ziemniaka biorą udział również maszyny, takie jak traktor. Następnie jest przewożony przez ciężarówki, by trafił do sklepów. Potem, jeśli nie został wykorzystany, może skończyć w kompoście – w najlepszym scenariuszu. Warto też mieć na uwadze, że choć ziemniak jest udomowiony, to stanowi część przyrody. Jego losy próbowałam opowiedzieć na wystawie „Gotowałam ziemniaki i zasnęłam” w galerii Nanazenit w Warszawie.

Jak trafić do raju i co nim jest twoim zdaniem?

Na tej samej wystawie wspominałam, że stereotypowa koncepcja raju nie przydaje się nam do poznawania rzeczywistości. Moim zdaniem nie powinniśmy wkładać przyrody w rajskie ramy, bo trudno nam ją wtedy ujrzeć taką, jaka jest, i uświadomić sobie, w jak wielu miejscach można ją znaleźć. A spotykamy ją na każdym kroku. Nie jest ona tylko rezerwatem przyrody ani sielankową polaną, gdzie idziemy na piknik. Są w niej śmierć i brud, jest koło nas w mieście czy miasteczku i na naszym talerzu. O relacji pojęcia raju i przyrody czytałam w książce Julii Fiedorczuk „Cyborg w ogrodzie”. Wcześniej na myśl o raju przychodziło mi do głowy miejsce idealne, a teraz uczę się, że w realnym życiu nie ma takich rzeczy. Oczekiwanie, że coś będzie tylko dobre, może nas doprowadzić do oderwania od rzeczywistości i nierealnych oczekiwań.

Jak bohaterom twoich dzieł udaje się utrzymać uśmiech na twarzy niezależnie od sytuacji?

Zazwyczaj się uśmiechają, bo to ich podstawowa emocja, którą powierzchownie wyrażają na twarzy. Ten uśmiech to maska. Postacie uśmiechają się, mimo że znajdują się w trudnych sytuacjach, bo były skrzywdzone, na przykład schowane pod obrusem lub traktowane jak chwasty, albo same skrzywdziły innych. Ostatnio myślę o uśmiechu jako o reakcji obronnej. Jest to związane z moim osobistym doświadczeniem. Gdy wychowywano mnie na kobietę, uczono mnie, by być grzeczną i kulturalną. Wciąż reaguję uśmiechem na każdą sytuację, nawet trudną.

Co kryje się za tym, że są to zwykle postaci bez znaków szczególnych, everymenowie? Czy to, że każdy z nas co do istoty jest podobny, ma podobne problemy i potrzeby?

Osobiście uważam, że każdy z nas jest różny i często nawet nie mamy świadomości, jak bardzo. W malarstwie natomiast nie interesuje mnie różnicowanie postaci. Bardziej zależy mi na pozbawianiu ich znaków szczególnych, na przykład tych charakteryzujących płeć. Indywidualizuję je poprzez pozy, kolory i sytuacje, w których się znajdują. Ciekawi mnie reakcja odbiorców na to, kogo widzą w tych pozbawionych cech postaciach. Czy wyobrażają ich sobie jako osoby mające władzę czy jako czujące się bezpiecznie? Od niedawna oprócz postaci ludzkich przedstawiam też w obrazach nie-ludzi w ludzkiej formie. Są bliźniaczo podobne do ludzi, różnią się tylko sposobem malowania oczu. To rzeczy takie jak tir, pietruszka czy ziemniak. Personifikuję je, ponieważ uważam, że ludziom trudno jest zwrócić uwagę na coś, co nie wygląda jak oni.

W niektórych pracach odwołujesz się do klasyki malarstwa – robisz to ironicznie czy z szacunkiem?

Poprzez wykorzystanie twórczości klasyków łatwiej zauważyć, jak zmienia się świat. Poza tym takie nawiązania pozwalają mi stworzyć klarowny komunikat.

Jak wygląda twoja praca koncepcyjna nad nowym dziełem?

Zaczyna się od researchu. Kiedy wystarczająco zasypię sobie głowę słowami, przechodzę do szkicowania wszystkich, nawet najgłupszych pomysłów. Następnie zastanawiam się, co chciałabym, żeby te obrazy mówiły, jakie były i dlaczego.

Co cię najbardziej cieszy w polskim życiu społecznym?

Cieszy mnie, że jesteśmy coraz bardziej zaangażowani społecznie i politycznie. Mniej mnie cieszy, że to pewnie dlatego, że zmusza nas do tego świat i jego kryzysy. Trudno przejść obojętnie wobec nierówności, niesprawiedliwości i ignorancji polityków. Niesamowitym wydarzeniem była duża frekwencja w niedawnych wyborach parlamentarnych. To naprawdę niezwykłe i wzruszające.

Bohaterką jednej z twoich najnowszych prac jest Wanda Rutkiewicz – co o niej sądzisz?

Wanda jest dla mnie postacią ambiwalentną, ale bardzo ciekawym doświadczeniem było poznanie jej historii i sportretowanie. Z jednej strony to postać fascynująca, skupiona na celu i dążąca do niego mimo wszystko, a z drugiej przerażająca. Możliwe, że nie zawsze była empatyczna i nie zawsze zauważała drugiego człowieka. Przy portretowaniu pozwoliłam sobie dać jej kredyt zaufania, bo trudno o postać krystalicznie czystą.