Nasze ciała wciąż tkwią w paleolicie. Stąd cukrzyca, otyłość i alergie

Biolog ewolucyjny nie jest raczej pierwszą osobą, do której udajemy się w przypadku choroby. A czasami wiele by nam to wyjaśniło. Masa schorzeń, z którymi się dzisiaj mierzymy wynika bowiem z ewolucyjnego niedopasowania do współczesnego świata. Choć medycyna idzie do przodu, cierpimy na choroby, które kiedyś niemal nie istniały – wynikają one bowiem z konfliktu między naszym DNA a współczesnym stylem życia.

Choroby ewolucyjnego niedopasowania a choroby cywilizacyjne

Choć zakres tych dwóch pojęć w znacznej części się pokrywa, istnieje między nimi determinująca różnica – leżąca w sposobie definiowania przyczyny. Podczas gdy medyczno-socjologiczne pojęcie chorób cywilizacyjnych za głównych winowajców stawia wysoko przetworzoną dietę, brak ruchu czy przewlekły stres, sugerując tym samym odpowiedzialność jednostki.

Wynikająca z medycyny ewolucyjnej i antropologii konwencja chorób niedopasowania, odpowiedzialność przekłada na system. Za przyczynę chorób stawia fakt, że nasze ciała i geny są nadal przystosowane do życia w paleolicie – w formacie zbieracko-łowieckim. Żyjąc w radykalnie odmiennym środowisku, które sami stworzyliśmy, strzelamy sobie w stopę. Ewolucja biologiczna nie nadąża bowiem za rewolucją technologiczną i kulturową.

Hipoteza starych przyjaciół

W momencie, do którego ewolucyjnie dostosowany jest nasz organizm, układ odpornościowy musiał stale walczyć z pasożytami, wirusami i brudem. W sterylnych miastach „nudzi się” – zaczyna więc atakować własne tkanki. Efekt? Wszechobecne alergie, stwardnienie rozsiane czy Hashimoto. Według tej teorii tym, co szkodzi nam najbardziej, jest nadmierna czystość. Nie bez powodu dzieci z tradycyjnych gospodarstw rolnych chorują na astmę i alergię nawet o 50-70% rzadziej niż ich rówieśnicy z miast.

Do paradoksalnie pozytywnych bodźców należą także pasożyty – zamieszkujące ongiś nasze jelita włosogłówki czy owsiki, aby przetrwać w naszych jelitach wykształcały zdolność do wyciszania układu odpornościowego. Po wprowadzeniu rygorystycznych standardów czystości wody i masowego odrobaczania, pasożyty zniknęły – co poza szeregiem pozytywnych skutków, przyniosło także utratę regulatora, a w efekcie zwiększone ryzyko zapaleń jelit.

Loteria genetyczna

To, czy zachorujemy, zależy w znacznym stopniu od tego, jak nasze konkretne geny reagują na środowisko. Na przykład wariant genu CREBRF, który dawniej pomagał oszczędzać energię, przy wysoko przetworzonej, zachodniej diecie zwiększa ryzyko otyłości nawet o 30%. Podobnie, wariant genu APOE4, który gwarantował lepszą pracę mózgu w środowisku pełnym pasożytów, w czystym, miejskim środowisku podwyższa ryzyko zachorowania na Alzheimera.

Zrozumienie niedopasowania ewolucyjnego może pomóc w przeciwdziałaniu jego efektom. Spędzając więcej czasu na dworze, adoptując zwierzęta domowe czy nawet myjąc naczynia ręcznie, zamiast wrzucać je do zmywarki z opcją wyparzania możemy zrobić sobie ogromną przysługę. W końcu jeśli możemy w ten sposób ochronić się przed chronicznym bólem brzucha, może warto poświęcić dodatkowe 15 minut na ręczne umycie naczyń?