Kto chce być młody przez całą wieczność? Smutna prawda o wampirach

Jeśli się nad tym chwilę zastanowić, krwiopijca z peleryną to idealny konsument współczesnego przemysłu młodości. Ma nieograniczony budżet czasowy, rygorystyczną dietę, gorliwie unika promieniowania UV i od stuleci nie przegapił ani jednej nocy regeneracji. Jego cera nie zna zmarszczek mimicznych. Jest, krótko mówiąc, wcieleniem obietnicy wypisanej na każdym słoiczku z retinolem.

Wieczność z datą przydatności

Całkiem dobrze o tej obietnicy opowiedział film, który w 1983 roku krytycy przyjęli z mieszaniną zachwytu i konsternacji, zarzucając mu, że wygląda jak za długa reklama perfum. „Zagadka nieśmiertelności” Tony'ego Scotta, adaptacja powieści Whitleya Striebera, otwiera się dymem, stroboskopem i Bauhausem w nowojorskim klubie, ale jej prawdziwy horror rozgrywa się w poczekalni przychodni. Miriam, grana przez Catherine Deneuve obiecuje swoim kochankom wieczne życie. Zapomina jedynie wspomnieć, że wieczna młodość nie wchodzi w skład pakietu.

John, czyli David Bowie, po dwustu latach u boku Miriam zaczyna się starzeć. Nie powoli, z godnością i siwizną na skroniach, tylko w ciągu jednego popołudnia. Siedzi w poczekalni gerontolożki, granej przez Susan Sarandon i czeka na wizytę, podczas gdy jego twarz przewija dekady jak taśmę na podglądzie. Kiedy w końcu ktoś go wywołuje, nie ma już kogo przyjmować. To jedna z najokrutniejszych scen w historii kina grozy, choć nikt w niej nie krwawi – po prostu ciało wystawia rachunek, którego płatność odraczano przez dwa stulecia.

Następnie strych. Na strychu Miriam trzyma w trumnach swoich dawnych wybranków: zasuszonych, pomarszczonych, nieśmiertelnych i całkowicie bezużytecznych. Nie mogą umrzeć, nie mogą żyć, mogą tylko leżeć i nikt nie chce o nich pamiętać. To dosadna metafora tego, co nasza kultura robi ze starością: nie zabija jej, tylko wynosi na strych, gdzie nie psuje nikomu widoku z salonu.

Pięćdziesiąt lat w ciele dziecka

W „Wywiadzie z wampirem” Neila Jordana z 1994 roku dziewczynka grana znakomicie przez Kirsten Dunst zostaje przemieniona, zanim jej ciało zdążyło cokolwiek przeżyć. Dostaje wieczność, ale w rozmiarze dziecięcym, z falbankami i lokami, które każdy dorosły ma ochotę pogłaskać po głowie. Jej umysł przez kolejne dekady rośnie, czyta, kocha, nienawidzi, planuje morderstwa. Ciało zostaje w miejscu.

Jest w tym filmie scena, w której Claudia obcina sobie włosy nożyczkami, a następnego wieczoru budzi się z lokami w dokładnie tej samej długości. Ten drobny moment zawiera całą tragedię postaci. Nie wolno jej nawet zmienić fryzury, a co dopiero dorosnąć. Gdy w końcu z furią wypomina Louisowi i Lestatowi, co z nią zrobili, chodzi jej o coś więcej niż o utraconą śmiertelność. Chodzi o odebrane prawo do tego, żeby jej wygląd kiedykolwiek dogonił jej wnętrze.

Claudia jest kobietą zamkniętą w ciele, które świat traktuje jak lalkę i ta przepaść między tym, kim jest, a tym, jak ją widzą, staje się dla niej gorsza niż jakakolwiek klątwa. Anne Rice napisała tę postać w latach siedemdziesiątych, długo zanim ktokolwiek wymyślił filtry wygładzające skórę czy zastrzyki z toksyny botulinowej robione w przerwie na lunch. A jednak Claudia wydaje się dziś proroctwem: wieczna młodość to nie dar, jeśli nie można jej oddać. To cela z oknem na świat, w którym wszyscy inni mają prawo się zmieniać.

Siedemnaście lat od stu lat

W końcu nadszedł „Zmierzch” i wampir przestał straszyć, a zaczął błyszczeć. Edward Cullen, przemieniony w 1918 roku, od ponad stulecia chodzi do liceum, co samo w sobie powinno być przedmiotem osobnego horroru psychologicznego. Wyobraźmy sobie: sto lat sprawdzianów z biologii, balów maturalnych i szkolnych stołówek. Wieczność jako niekończąca się powtórka z drugiej klasy. Jest w tym bez wątpienia coś kuszącego, ale i przerażającego.

Najciekawsza jednak w tej sadze nie jest wcale kwestia wampirzej diety, tylko lęk Belli, który mógłby stać się tematem rzetelnej monografii socjologicznej. Dziewczyna, która śmiertelnie boi się własnych osiemnastych urodzin. Która śni koszmar, w którym jest staruszką u boku wiecznie siedemnastoletniego ukochanego, a ludzie uznają ją za jego babcię. Bella nie marzy o nieśmiertelności z powodu władzy, mocy czy dostępu do tajemnic wszechświata. Marzy o niej, bo nie chce być starsza od swojego chłopaka. Portret pokolenia, które dostało krem przeciwzmarszczkowy z retinolem w prezencie na szesnastkę.

Jest w tej sadze tylko jedna postać, która ośmiela się powiedzieć głośno coś zupełnie odwrotnego. Rosalie, najpiękniejsza z rodu Cullenów, oddałaby całą swoją porcelanową, nienaganną urodę za możliwość zestarzenia się, urodzenia dzieci, śmierci w łóżku w otoczeniu wnuków. Autorka obsadziła ją w roli zgorzkniałej piękności, której nikt specjalnie nie słucha. A szkoda, bo to właśnie ona jako jedyna rozumie, że prawo do zmarszczki jest też prawem do historii.

Krew za młodość

Gdyby ktoś chciał uznać to wszystko za literacką igraszkę, rzeczywistość szybko sprowadziłaby go na ziemię i to w sposób, którego nie powstydziłby się sam hrabia z Transylwanii. Kiedy w 2023 roku amerykański milioner Bryan Johnson ogłosił, że przetaczał sobie osocze własnego nastoletniego syna w ramach programu odwracania wieku biologicznego, Internet i media zareagowały głównie fascynacją. Kilka lat wcześniej startup Ambrosia sprzedawał transfuzje osocza od młodych dawców po kilka tysięcy dolarów za litr, dopóki amerykańska Agencja Żywności i Leków nie wydała ostrzeżenia, że terapia nie ma udowodnionych korzyści. Legenda o Elżbiecie Batory, która miała kąpać się we krwi dziewic i pić tę z młodych chłopców, przestała być legendą, a stała się modelem biznesowym.

Wampir jest więc nie tyle metaforą, ile przedsiębiorcą, który odkrył najstarszą regułę rynku: młodość jest zasobem, a zasób zawsze ma swoje źródło. Ktoś musi go oddać, żeby ktoś inny mógł go zachować. W powieści Brama Stokera tym kimś była Lucy Westenra, dziś coraz częściej jest nim po prostu cudzy czas, cudza praca albo cudza twarz na zdjęciu, do której z uporem, a wielokrotnie z obsesją próbujemy się upodobnić.

Prawo do zmarszczki

W całej tej opowieści o krwi i nieśmiertelności umyka rzecz najprostsza: wiek to nie usterka, tylko zapis tego, co nazywamy życiem i tym, jak się i nas zmienia. I tak – nie jest to najlepiej przemyślane, żebyśmy starzeli się komórkowo w takim tempie, zachowując jednocześnie pamięć o młodości. I nie jest to dobrze zaprojektowane, żebyśmy będąc tak przywiązanymi do życia, mieli świadomość jego końca. Tak jednak jest. Ciało, które się zmienia, jest ciałem, które przeżyło życie.

Wampiry rozumieją to lepiej niż my i może stąd ich wieczna melancholia. Louis snujący się po Nowym Orleanie jak duch we własnym życiu, Miriam przenosząca kolejnych kochanków na strych, Claudia wściekła na lustro, w którym zresztą i tak nie może się przejrzeć. Wszyscy oni mają to, czego rzekomo pragniemy i większość wydaje się przez to nieszczęśliwych. Nieśmiertelność bez możliwości zmiany okazuje się nie być wolnością, a najdłuższym aresztem domowym w historii literatury.

I zapewniam – nie chodzi mi o to, żeby odstawić krem z filtrem i z dumą obnosić się z każdą plamą pigmentacyjną. Dbanie o siebie to nie grzech, a strach przed przemijaniem jest tak stary jak sam człowiek. Chodzi raczej o to, żeby odróżnić pielęgnację od konserwacji, troskę od zamrożenia. Żeby nie zamienić własnej twarzy w eksponat, który ma wyglądać tak samo w każdej gablocie, w każdej dekadzie, w każdym świetle.

Bo kim właściwie chcielibyśmy być, kiedy ta wieczność się skończy? I czy na pewno chcielibyśmy, żeby nasza twarz w lustrze wciąż należała do kogoś, kim dawno już nie jesteśmy?