Po masakrze na Rynku Głównym Polska zajęła się szukaniem sztandaru, pod którym strzelał 24-latek z Ostrowca Świętokrzyskiego. Znalazło się ich kilka i każdy wskazywał w inną stronę. Badacze przemocy znają ten wzór: sprawca nie ma programu, ma listę cudzych zbrodni i żal do wszystkich naraz.
W sobotę 7 listopada, tuż po piętnastej, czarne Subaru Impreza na ostrowieckich numerach wjechało na płytę Rynku od strony Sławkowskiej. Kierowca strzelał z jadącego samochodu z karabinka typu AR-15. Pierwsze zgłoszenie na numer alarmowy wpłynęło kilkanaście sekund po trzeciej, pierwsze patrole były na miejscu w niespełna trzy minuty.
Na Rynku zginęło sześć osób: cztery kobiety i dwóch mężczyzn. Czworo było Polakami, jedna osoba obywatelem Wielkiej Brytanii, jedna Austrii. Najstarsza ofiara miała 69 lat, najmłodsza 32. Rannych było szesnaście osób, licząc dwóch policjantów i samego napastnika.
Pościg skończył się około kilometra na południe od Rynku, przy skrzyżowaniu Stradomskiej i Dietla. Starsi posterunkowi Jakub Kulik i Artur Morański dostali kule w klatkę piersiową. Jeden z nich, już ranny, podniósł się i oddał strzały, które zakończyły atak.
Wieczorem antyterroryści weszli do mieszkania w Ostrowcu. Leżały tam ciała 53-letniego ojca, 52-letniej matki i 21-letniej siostry sprawcy, studentki krakowskiej ASP. Zastrzelone były też dwa domowe koty.
Michał Oksiński był tokarzem w ostrowieckich zakładach materiałów ogniotrwałych. Nie był karany, nie służył w wojsku, miał pozwolenie na broń do celów sportowych i trenował w klubie strzeleckim w Starachowicach. Zmarł w szpitalu rano 9 listopada, zanim prokuratura zdążyła przedstawić mu zarzuty. Nie zostawił listu ani manifestu.
Z tego ostatniego zdania wynika cała reszta tego tekstu.
Wyścig o sztandar
Tego samego wieczoru szef MSWiA Marcin Kierwiński powiedział na konferencji w Krakowie, że zamachowiec „zafascynowany był ideologiami skrajnie prawicowymi”. Dodał, że trzeba to będzie sprawdzić, ale zastrzeżenia nie mieszczą się w nagłówkach. Associated Press puściła w świat depeszę o „ultranacjonalistycznych” poglądach sprawcy, a za nią poszły CNBC, „Washington Post” i reszta zachodniej prasy.
W poniedziałek rzecznik Prokuratury Krajowej Przemysław Nowak studził emocje. W pokoju sprawcy nie znaleziono oczywistej symboliki kojarzonej z jakimkolwiek nurtem, wisiała tam flaga Gadsdena, a na ocenę motywacji jest za wcześnie. Kierwiński nie wycofał się z ani jednego słowa.
We wtorek minister sprawiedliwości Waldemar Żurek mówił w Radiu Kraków o „bardzo silnych śladach” prawicowego ekstremizmu i o wizytach na stronach poświęconych Andersowi Breivikowi. W tej samej rozmowie dopuścił, że rolę mogły odegrać zaburzenia psychiczne, a inną hipotezę śledczych opisał jako fascynację seryjnymi zabójcami i próbę ich naśladownictwa.
Druga strona sceny miała kontrnarrację gotową w ciągu doby. Internauci wyszukiwali w sieci lewicowe i anarchistyczne tropy, a hiszpański europoseł Hermann Tertsch oskarżył polski rząd o wprowadzanie świata w błąd, powołując się na rzekome wpisy sprawcy. Prokuratura nie potwierdziła żadnej z tych tez.
Pomiędzy obozami pracowała maszyna do produkcji dowodów. Demagog wyłapał kadry z monitoringu „wyostrzone” przez AI, w których algorytm podmienił wzór na koszulce sprawcy. Wyłapał też tezę, że naszywka na jego stroju dowodzi walk na Ukrainie, oraz zdjęcie, na którym mężczyzna obok sprawcy miał być działaczem PiS, a okazał się pracownikiem Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.
Każdy chciał, żeby zabójca grał w drużynie przeciwnika. Martwy sprawca bez manifestu okazał się idealnym ekranem kinowym: każdy wyświetlił na nim własny film.
Inwentarz pokoju w Ostrowcu
Spróbujmy spisać to, co faktycznie wiadomo, bez dopowiadania. Na ścianie flaga Gadsdena: grzechotnik z czasów rewolucji amerykańskiej, później godło Tea Party, dziś przypinany przez libertarian, rekonstruktorów i fanów strzelectwa. Na stroju naszywka z flagą Czarnobrodego, popularna wśród żołnierzy sił specjalnych i ludzi, którzy lubią wyglądać jak żołnierze sił specjalnych.
Na koszulce zielony znak wyjścia ewakuacyjnego i napis „uciekłem z Morawicy”. W regionie czyta się to jako żart z tamtejszego szpitala psychiatrycznego, choć to interpretacja, nie ustalenie śledczych. W komputerze ślady zainteresowania Breivikiem, Charlesem Mansonem, Tedem Kaczynskim i sprawcami masowych strzelanin w USA. Na szafce w pracy cztery litery: GGER. Według ABW to skrót od „Good Game Elliot Rodger”.
Ta kolekcja nie składa się w doktrynę. Breivik chciał Europy oczyszczonej z muzułmanów i „kulturowych marksistów”. Kaczynski chciał świata bez przemysłu. Manson wyczytał wojnę rasową z „Białego albumu” Beatlesów. Rodger nienawidził kobiet, które go odrzucały i mężczyzn, którym zazdrościł. Wspólny mianownik jest tylko jeden: zabijali i zostali zapamiętani.
Jest w tym ironia, którą zna każdy, kto czytał manifest Breivika z 2011 roku. Całe jego fragmenty zostały przepisane z manifestu Kaczynskiego, z „lewicowcami” podmienionymi na „kulturowych marksistów”. Idee krążą w tym środowisku podobnie jak sample w hip-hopie. Przy całej ostrożności, która należy się śledztwu w toku, inwentarz z Ostrowca bardziej przypomina przypadkową playlistę niż program polityczny.
Mieszane, niejasne, niestabilne
Brytyjczycy mają na to biurokratyczną nazwę. W programie Prevent, który zbiera zgłoszenia o osobach zagrożonych radykalizacją, funkcjonowała kategoria MUU: mixed, unstable or unclear. Chodziło o ludzi, którzy mieszają elementy kilku ideologii, skaczą między nimi albo nie prezentują żadnej spójnej. W roku 2016/17 MUU obejmowała 11 proc. zgłoszeń, w 2019/20 już 51 proc.
W roku zakończonym w marcu 2023 największą grupę zgłoszeń, 37 proc., stanowili ludzie opisani jako podatni na radykalizację, ale bez ideologii i bez ryzyka terrorystycznego. Były funkcjonariusz Prevent pisał w 2025 roku na łamach „The Spectator”, że w najnowszych danych ponad połowa zgłoszeń dotyczy osób bez żadnej rozpoznanej ideologii.
Twarzą tej statystyki jest Axel Rudakubana, który w lipcu 2024 roku jako 17-latek zabił nożem trzy dziewczynki na zajęciach tanecznych z piosenkami Taylor Swift w Southport. Miał podręcznik Al-Kaidy i wyprodukował rycynę, ale prokuratura uznała, że nie kierowała nim żadna ideologia polityczna ani religijna. Znalazła za to wieloletnią obsesję na punkcie zabijania i ludobójstwa oraz materiały wyśmiewające islam, judaizm i chrześcijaństwo w równych proporcjach. Wcześniej trzykrotnie zgłaszano go do Prevent.
Keir Starmer mówił wtedy o nowym typie zagrożenia ze strony „samotników, odmieńców, młodych mężczyzn w swoich pokojach”. Atak w Southport uruchomił zresztą podobny wyścig o sztandar: skrajna prawica przez kilka dni rozpowszechniała nieprawdziwą informację, że sprawca jest świeżo przybyłym azylantem, a przez kraj przeszły zamieszki.
Za oceanem FBI ukuło w 2025 roku pojęcie nihilistic violent extremism, w skrócie NVE, na przemoc napędzaną nienawiścią do społeczeństwa jako takiego. Dyrektor Kash Patel mówił senatorom, że spora część z 1700 prowadzonych w USA śledztw w sprawie terroryzmu krajowego dotyczy właśnie tej kategorii. Termin ma poważnych krytyków. Bennett Clifford dowodził w czerwcu na łamach „Lawfare”, że nihilistyczny ekstremizm to oksymoron, a autorzy Just Security ostrzegali, że etykieta łatwo zamienia się w worek na każdą przemoc, której nie da się sklasyfikować. Mają rację w tym sensie, że nazwa niczego nie wyjaśnia. Jest jednak przyznaniem, że stary podział na terrorystę z ideą i szaleńca bez idei przestał opisywać rzeczywistość.
Słowo „nihilista” spopularyzował Turgieniew w „Ojcach i dzieciach”. Jego Bazarow kroił żaby, wierzył w nauki przyrodnicze i odrzucał wszystko, czego nie dało się zważyć. Dzisiejszy nihilista z akt FBI nie wierzy w nic transmisją na żywo i liczbę ofiar.
Przestępstwa z rozpaczy
Jillian Peterson i James Densley z The Violence Project zbudowali największą bazę danych o sprawcach masowych strzelanin w USA, sięgającą 1966 roku. Wyszło im, że większość łączą cztery rzeczy: trauma z dzieciństwa, punkt kryzysowy, gotowy scenariusz z kimś, kogo można obwinić i dostęp do broni oraz celu. Ponad trzy czwarte sprawców było przed atakiem w wyraźnym kryzysie i wysyłało sygnały, które otoczenie mogło zauważyć.
W recenzowanym artykule z 2024 roku Peterson i Densley przypominają, że co trzeci sprawca miał wcześniej skłonności samobójcze, 40 proc. odebrało sobie życie w trakcie ataku, a około 20 proc. sprowokowało policję do strzału. Masowe strzelaniny nazywają wprost przestępstwami z rozpaczy. Ucieczka nie wchodziła w plan prawie nikogo.
W tym modelu ideologia jest trzecim ogniwem łańcucha, nie pierwszym. Najpierw jest ból i poczucie krzywdy, potem załamanie, a dopiero potem szukanie języka, który nada temu formę i adresata. Ten język bywa skrajnie prawicowy, dżihadystyczny albo incelski. Bywa też po prostu zbiorem cytatów z poprzednich zamachowców, bo forum, na którym czci się sprawców, nie pyta o poglądy, tylko o liczbę ofiar.
Czy to opisuje sprawcę z Krakowa? Nie wiadomo. O jego stanie psychicznym, kryzysach i relacjach z rodziną nie wiemy prawie nic sprawdzonego, a relacji sąsiadów i znajomych ze szkoły, które krążą po mediach, nie da się dziś zweryfikować. Uczciwie można powiedzieć tylko tyle, że inwentarz z Ostrowca pasuje do tego wzoru lepiej niż do jakiejkolwiek partyjnej legitymacji.
Good game
„GG” mówi się w grach sieciowych po zakończonym meczu. Mówi to zwycięzca, mówi przegrany, mówi się to z ironią, kiedy kogoś się rozjechało. Dopisanie do tych dwóch liter nazwiska Elliota Rodgera, który w 2014 roku w kalifornijskim Isla Vista zabił sześć osób, przenosi zbrodnię do kategorii wyniku na tablicy. Rodger zaczął od ludzi, z którymi mieszkał, a potem wsiadł do samochodu i ruszył między obcych. Jedno ze źródeł Onetu zwracało uwagę na podobieństwo do Krakowa.
Kryminolodzy mają na to słowo bardziej ponure niż gracze: zaraźliwość. Zespół Sherry Towers z Arizona State University wyliczył w 2015 roku na łamach „PLOS ONE”, że w USA każda głośna masowa zbrodnia podnosi prawdopodobieństwo kolejnej średnio przez 13 dni i wywołuje statystycznie co najmniej 0,3 następnej. Wektorem jest uwaga mediów i niestety tę samą uwagę produkuję właśnie ja.
Popkultura zna ten mechanizm. W styczniu 1979 roku 16-letnia Brenda Ann Spencer strzelała z okna do dzieci na boisku szkoły w San Diego i zabiła dyrektora oraz woźnego. Zapytana przez telefon przez dziennikarza o powód, odpowiedziała, że nie lubi poniedziałków. Bob Geldof zrobił z tego „I Don’t Like Mondays”, które przez cztery tygodnie było numerem jeden w Wielkiej Brytanii. Po latach przyznawał, że żałuje, bo uczynił ją sławną.
Gus Van Sant w „Słoniu”, który w 2003 roku dostał Złotą Palmę, rozsypał po ekranie wszystkie gotowe wyjaśnienia szkolnej masakry naraz: dokument o Hitlerze w telewizorze, strzelankę w komputerze, „Dla Elizy” na pianinie, pocałunek pod prysznicem. Żadne z nich niczego nie tłumaczy i o to właśnie chodziło. Oglądany po Krakowie, „Słoń” działa jak najtrzeźwiejszy film o śledztwie w sprawie motywu, którego nie ma.
Netfliksowe „Dojrzewanie” pokazało inny kawałek tej układanki: dorosłych śledczych, którzy patrzą na emoji w telefonie nastolatka i potrzebują dziecka, żeby im przetłumaczyło, co właściwie czytają. Agenci ABW, rozszyfrowujący w tym tygodniu cztery litery na szafce tokarza z Ostrowca, wykonali dokładnie tę samą pracę.
Rachunek uwagi
Śledztwo trwa. ABW przegląda telefony i komputer, prokuratura sprawdza otoczenie sprawcy. Możliwe, że za kilka tygodni znajdzie się czat, wpis albo plik, który przechyli sprawę w którąś stronę, i wtedy ten tekst będzie wymagał korekty. Nawet wtedy zostanie pytanie, czy 24-latek wybrał swoją ideologię jako przekonanie, czy jako kostium na ten jeden dzień.
Bob Geldof żałował, że dał zabójczyni piosenkę. Imię i nazwisko sprawcy z Krakowa pada w tym tekście raz. Nazwiska dwóch policjantów, którzy go zatrzymali, dwa razy: Jakub Kulik i Artur Morański. W kilkudziesięciu materiałach, które przeczytałem, przygotowując ten tekst, nie znalazłem nazwisk sześciu osób zastrzelonych na Rynku. Znalazłem za to cztery litery z jego szafki, rozszyfrowane w większości z nich.
Jeśli GGER znaczy to, co sądzi ABW, właśnie tak wygląda tablica wyników, na którą liczył.
