Zabijają bohaterki dla rozwoju fabuły. Syndrom kobiet w lodówkach

Gdy męski bohater komiksu czy filmu akcji umiera, robi to zwykle w blasku chwały, na placu boju albo osłaniając towarzyszy. Gdy ofiarą jest kobieta, najczęściej ginie w domu, odarta z mocy i sprawczości, a jej śmierć ma jeden cel: sprawić, by męski protagonista załamał ręce i ruszył na krwawą zemstę.

Skąd wzięła się nazwa

Zjawisko zdefiniowała w 1999 roku Gail Simone, wówczas fanka komiksów, a później scenarzystka m.in. serii „Birds of Prey” dla DC. Razem z innymi twórcami i czytelnikami założyła stronę internetową, na której zebrała długą listę bohaterek komiksowych zabijanych, okaleczanych, pozbawianych mocy lub dotkniętych przemocą seksualną. Łączyło je jedno – ich cierpienie było narzędziem fabularnym, a nie historią o nich samych.

Nazwę podsunął komiks „Green Lantern” vol. 3 #54 z 1994 roku, napisany przez Rona Marza. Złoczyńca Major Force zabija w nim Alexandrę DeWitt, dziewczynę głównego bohatera, Kyle’a Raynera, i zostawia jej ciało w lodówce, aby Kyle je znalazł.

Sam schemat jest jednak znacznie starszy. Moment, w którym Gwen Stacy zginęła w „The Amazing Spider-Man” w 1973 roku do dziś uchodzi za czynnik, który ukształtował Petera Parkera.

O przykłady nietrudno

Choć zaczęło się od komiksów, syndrom szybko przeszedł do kina i telewizji, szczególnie do kina akcji i filmów superbohaterskich. To tam najłatwiej o śmierć bohaterki, którą widz uzna za usprawiedliwioną fabularnie, i o motyw zemsty.

W „Gladiatorze” (2000) Maximus traci żonę i syna, zamordowanych na rozkaz Kommodusa. W napisach filmu figurują oni jako „żona” i „syn” . Nie mają imion, historii ani głosu, a ich rolą jest bycie powodem, dla którego generał stanie się gladiatorem. W pierwszym „Mad Maksie” (1979) gang Toecuttera zabija żonę Maksa i ich dziecko, a Max zmienia się z policjanta w mściciela. Frank Castle, czyli Punisher, staje się Punisherem dopiero po zamordowaniu jego rodziny. Kobiety w tych historiach muszą umrzeć, żeby bohater mógł zacząć.

Seksizm w fikcji wykracza poza seksualizację

Najczęstszym przejawem seksizmu w fikcji są skąpe stroje bohaterek oraz powtarzalny typ urody i cech osobowości. Lista problemów jest jednak dłuższa. W końcu wykorzystywanie kobiety jako narzędzia służącego do rozwoju charakteru mężczyzny to nic innego, jak uprzedmiotowienie.

Choć wiele mówi się o teście Bechdel i wadze kobiecych narracji, statystyki pokazują, że wciąż nie są one normą. Test wymaga, by w filmie pojawiły się co najmniej dwie nazwane kobiety, które ze sobą rozmawiają o czymś innym niż mężczyzna. Spośród premier z 2025 roku sklasyfikowanych na stronie Bechdel Test Movie List 44% nie przeszło wszystkich trzech etapów testu.

Test Bechdel nie mierzy jednak tego samego co syndrom lodówki. Film może go zdać i nadal uśmiercić bohaterkę dla fabuły męskiego bohatera, a może go oblać i w ogóle nie sięgać po ten schemat. Oba narzędzia pokazują inne strony reprezentacji.

Problem łatwo zbagatelizować, jeśli nie przyjrzymy się mu bliżej. Komiksy i filmy o superbohaterach są często czytane i oglądane przez młodych odbiorców, których pogląd na świat dopiero się kształtuje. Jeśli kobiety, które widzą na ekranie, są zaledwie dodatkiem do fabuły, a nie jej główną osią, może to wzmacniać przekonanie o wyższości męskich bohaterów.

Bo choć łatwo jest powiedzieć: „przecież mężczyźni też giną”, w schemacie wcale nie chodzi o sam fakt śmierci, lecz o to, że śmierć jest główną rolą, jaką bohaterka ma odegrać. I niejednokrotnie pierwszym momentem, w którym poznajemy jej imię.