Kanon według Times Square. New York Times wybrał sto najważniejszych filmów XXI wieku

23-09-2025

Kanon według Times Square. New York Times wybrał sto najważniejszych filmów XXI wieku

fot. kadr z filmu „Uciekaj!”

New York Times postanowił zamknąć ćwierćwiecze filmowej historii w rankingu stu najlepszych tytułów od 2000 roku – i jak się okazuje, konsensus w świecie filmu to pojęcie równie ulotne jak oryginalna fabuła w kolejnym sequelu Marvela.

„Parasite” Bonga Joon-ho na pierwszym miejscu? To wybór, który trudno podważyć, ale równocześnie idealnie ilustruje, jak bardzo zmieniło się globalne myślenie o kinie. Koreański thriller o klasowych podziałach wyprzedził „Mulholland Drive” Davida Lyncha i „There Will Be Blood” Paula Thomasa Andersona – trylogię, która wyznacza nowe standardy ambitnego autorskiego filmowania. To już nie jest era, w której amerykańskie produkcje automatycznie dominują prestiżowe listy.

Lista NYT-a ujawnia fascynujące napięcia współczesnej kinematografii. Aż 45 filmów pochodzi z pierwszej dekady XXI wieku, 33 z lat 2010-2019, a tylko 22 z okresu 2019-2025. To statystyka, która mówi więcej niż tysiąc esejów o kryzysie współczesnego kina – albo po prostu o tym, że na ocenienie wartości artystycznej potrzeba czasu i dystansu.

Christopher Nolan przewodzi gronu reżyserów z pięcioma filmami na liście, co czyni go prawdziwym hegemonem współczesnego blockbustera z ambicjami. Paul Thomas Anderson, bracia Coen i Alfonso Cuarón mają po cztery tytuły, potwierdzając status autorów, którzy potrafią łączyć artystyczne wizje z szacunkiem branży.

Ale prawdziwe zaskoczenia kryją się w wyborach, które wydają się kontrowersyjne. „Get Out” Jordana Peele'a na ósmym miejscu to sygnał, że horror może być najważniejszym gatunkiem współczesności – a przynajmniej tym, który najskuteczniej komentuje rzeczywistość społeczną. „Moonlight” Barry'ego Jenkinsa w pierwszej piątce dowodzi, że intymne opowieści o dorastaniu potrafią konkurować z wielkimi sagami i spektaklami wizualnymi.

Lista NYT-a to także manifest pewnej wizji kina – takiego, które nie boi się eksperymentów formalnych, ale nie zapomina o emocjonalnym ładunku. „Eternal Sunshine of the Spotless Mind” na siódmym miejscu przypomina, że najlepsze filmy XXI wieku to często te, które łamią konwencje narracyjne, a „In the Mood for Love” Wong Kar-waia na czwartej pozycji dowodzi, że poezja obrazu wcale nie musi ustępować miejsca efektom specjalnym.

Znaczące są też nieobecności. Brak filmów Spike'a Lee, Kennetha Lonergana czy Ruben Östlunda wskazuje na pewne ograniczenia perspektywy głosujących – lub na to, że lista ta reprezentuje bardziej mainstream artystyczny niż prawdziwe kinowe podziemie. Tylko dziesięć filmów z listy zdobyło Oscara dla najlepszego filmu, co potwierdza coś, o czym wiedzą wszyscy miłośnicy kina: Akademia często mija się z najważniejszymi dziełami swojego czasu.

The Zone of Interest Jonathana Glazera na dwunastej pozycji to wybór, który definiuje obecną dekadę – kino, które nie ucieka od trudnych tematów, ale znajduje dla nich radykalnie nowe formy wyrazu. To film, który pokazuje, że XXI wiek to era, w której forma i treść muszą być równie rewolucyjne.

Ranking NYT-a to mapa współczesnych obsesji kinowych, które wahają się między spektaklem a kontemplacją, między globalną perspektywą a lokalnymi historiami. To także świadectwo epoki, w której kino stało się prawdziwie międzynarodowe, ale paradoksalnie – bardziej niszowe niż kiedykolwiek.

Czy to kanon definitywny? Oczywiście nie. Ale to portret czasów, w których żyjemy – czasów, kiedy najlepsze kino powstaje w Korei Południowej, Danii i Meksyku równie często jak w Hollywood. I czasów, w których lista najlepszych filmów staje się pretekstem do dyskusji o tym, jak bardzo zmieniło się nasze rozumienie tego, co kino może i powinno robić.

Pierwsza dwudziestka poniżej wraz z opisem.

21. The Royal Tenenbaums (Wes Anderson)

22. The Grand Budapest Hotel (Wes Anderson)

23. Boyhood (Richard Linklater)

24. Her (Spike Jonze)

25. Phantom Thread (Paul Thomas Anderson)

26. Anatomy of a Fall (Justine Triet)

27. Adaptation (Spike Jonze)

28. The Dark Knight (Christopher Nolan)

29. Arrival (Denis Villeneuve)

30. Lost in Translation (Sofia Coppola)

31. The Departed (Martin Scorsese)

32. Bridesmaids (Paul Feig)

33. A Separation (Asghar Farhadi)

34. WALL-E Andrew Stanton)

35. A Prophet (Jacques Audiard)

36. A Serious Man (Joel & Ethan Coen)

37. Call Me By Your Name (Luca Guadagnino)

38. Portrait of A Lady on Fire (Celine Sciamma)

39. Lady Bird (Greta Gerwig)

40. Yi Yi (Edward Yang)

41. Amelie (Jean-Pierre Jeunet)

42. The Master (Paul Thomas Anderson)

43. Oldboy (Park Chan-wook)

44. Once Upon A Time in Hollywood (Quentin Tarantino)

45. Moneyball (Bennett Miller)

46. ROMA (Alfonso Cuaron)

47. Almost Famous (Cameron Crowe)

48. The Lives of Others (Florian Henckel Von Donnersmarck)

49. Before Sunset (Richard Linklater)

50. Up! (Pete Docter)

51. 12 Years A Slave (Steve McQueen)

52. The Favourite (Yorgos Lanthimos)

53. Borat (Larry Charles)

54. Pan’s Labyrinth (Guillermo Del Toro)

55. Inception (Christopher Nolan)

56. Punch-Drunk Love (Paul Thomas Anderson)

57. Best in Show (Christopher Guest)

58. Uncut Gems (Josh and Benny Safdie)

59. Toni Erdmann (Maren Ade)

60. Whiplash (Damien Chazelle)

61. Kill Bill Vol. 1 (Quentin Tarantino)

62. Memento (Christopher Nolan)

63. Little Miss Sunshine (Dayton & Faris)

64. Gone Girl (David Fincher)

65. Oppenheimer (Christopher Nolan)

66. Spotlight (Tom McCarthy)

67. TAR (Todd Field)

68. The Hurt Locker (Kathryn Bigelow)

69. Under The Skin (Jonathan Glazer)

70. Let The Right One In (Tomas Alfredson)

71. Ocean’s Eleven (Steven Soderbergh)

72. Carol (Todd Haynes)

73. Ratatouille (Brad Bird)

74. The Florida Project (Sean Baker)

75. Amour (Michael Haneke)

76. O Brother, Where Art Thou (Joel & Ethan Coen)

77. Everything Everywhere All At Once (The Daniels)

78. Aftersun (Charlotte Wells)

79. Tree of Life (Terrence Malick)

80. Volver (Pedro Almodovar)

81. Black Swan (Darren Aronofsky)

82. The Act of Killing (Joshua Oppenheimer)

83. Inside Llewyn Davis (Joel & Ethan Coen)

84. Melancholia (Lars Von Trier)

85. Anchorman (Adam McKay)

86. Past Lives (Celine Song)

87. The Fellowship of the Ring (Peter Jackson)

88. The Gleaners and I (Agnes Varda)

89. Interstellar (Christopher Nolan)

90. Frances Ha (Noah Baumbach)

91. Fish Tank (Andrea Arnold)

92. Gladiator (Ridley Scott)

93. Michael Clayton (Tony Gilroy)

94. Minority Report (Steven Spielberg)

95. The Worst Person in the World (Joachim Trier)

96. Black Panther (Ryan Coogler)

97. Gravity (Alfonso Cuaron)

98. Grizzly Man (Werner Herzog)

99. Memories of A Murder (Bong Joon-ho)

100. Superbad (Greg Motolla)

1/20

20. Wilk z Wall Street (2013)

Film Martina Scorsese to bezkompromisowy portret finansowego szaleństwa lat 90., oparty na autobiografii Jordana Belforta. Leonardo DiCaprio w roli głównej dostarcza jednej ze swoich najbardziej energetycznych kreacji, wcielając się w maklergiełdowego, którego imperium oparte jest na oszustwach i nadużyciach. Trzygodzinna orgia ekscesów - od kokainowych orgii po luksusowe jachty - ale Scorsese nie gloryfikuje tej dekadencji, obnaża raczej jej pustkę i destrukcyjny wpływ na bohaterów. Margot Robbie jako Naomi, druga żona Belforta, oraz Jonah Hill w roli jego wspólnika Donnie'ego Azoffa tworzą barwną galerię postaci uwiedzionych przez łatwy pieniądz.

Wilk z Wall Street to jednocześnie fascynująca lekcja o mechanizmach kapitalizmu i jego ciemnej stronie oraz mistrzoska realizacja, która łączy czarny humor z ostrą krytyką społeczną. Scorsese potwierdza swoją pozycję jako jeden z najważniejszych kronikarzów amerykańskiego snu i jego wynaturzeń.

19. Zodiac (2007)

Obraz Davida Finchera to obsesyjna podróż w głąb umysłu seryjnego mordercy i tych, którzy próbują go złapać. Jake Gyllenhaal w roli komiksowego rysownika Roberta Graysmithe'a dostarcza portret mężczyzny, którego fascynacja sprawą Zodiaka stopniowo niszczy jego życie osobiste. Fincher z chirurgiczną precyzją buduje atmosferę paranoi i frustracji, tworząc film, który jest równie fascynujący co przerażający w swojej dokumentalnej autentyczności.

18. I Twoją matkę też (2001)

Alfonso Cuaróna przedstawia pozornie prostą historię dwóch nastolatków i starszej kobiety wyruszających w podróż po Meksyku. W rzeczywistości to subtelny portret społecznych podziałów i nieuchronnego dojrzewania. Cuarón łączy intymną opowieść o przyjaźni i seksualności z szerszym komentarzem na temat współczesnego Meksyku. Naturalność gry młodych aktorów oraz poetycka narracja czynią z tego filmu jeden z najważniejszych utworów nowego kina meksykańskiego.

17. Brokeback Mountain (2005)

Przełomowa opowieść o zakazanej miłości dwóch kowbojów w konserwatywnej Ameryce. Heath Ledger i Jake Gyllenhaal tworzą poruszający portret mężczyzn uwięzionych między własną tożsamością a społecznymi oczekiwaniami. Lee z niezwykłą wrażliwością przedstawia historię, która wykracza poza kwestie orientacji seksualnej, stając się uniwersalną opowieścią o miłości, stracie i cenie konformizmu.

16. Przyczajony tygrys, ukryty smok (2000)

Opowieść Anga Lee to rewolucja w kinie martial arts, która połączyła spektakularne sceny walki z głęboką emocjonalną narracją. Chow Yun-fat i Michelle Yeoh w rolach głównych tworzą portret wojowników uwięzionych między honorem a pragnieniami serca. Lee wykorzystuje wirtuozerską choreografię walk jako język metaforyczny, tworząc film równie piękny wizualnie, co poruszający emocjonalnie.

15. Miasto Boga (2002)

Film Fernanda Meirellesa to brutalna i hipnotyzująca podróż do brazylijskich faveli, gdzie przemoc i narkotyki kształtują życie od najmłodszych lat. Alexandre Rodrigues w roli Rakiety dostarcza optymistycznego punktu odniesienia w świecie zdominowanym przez brutalność. Meirelles łączy dokumentalny realizm z dynamiczną stylistyką, tworząc film, który jest jednocześnie oskarżeniem społecznej niesprawiedliwości i hymnem na cześć ludzkiej wytrzymałości.

14. Bękarty wojny (2009)

Film Quentina Tarantino to alternatywna historia II wojny światowej, w której żydowscy partyzanci dokonują zemsty na nazistach. Christoph Waltz jako pułkownik Hans Landa tworzy jedną z najbardziej zapadających w pamięć kreacji filmowych dekady - czarującego i przerażającego zarazem. Tarantino łączy swoją charakterystyczną stylistykę z rewizjonistyczną wizją historii, tworząc film, który jest jednocześnie hołdem dla kina wojennego i jego dekonstrukcją.

13. Ludzkie dzieci (2006)

Alfonso Cuaróna tworzy dystopijny thriller o świecie, w którym ludzkość straciła zdolność reprodukcji. Clive Owen w roli głównej prowadzi przez apokaliptyczną Anglię, gdzie nadzieja umiera wraz z ostatnimi dziećmi. Cuarón tworzy wizualnie oszałamiający film, który łączy spektakularną akcję z filozoficzną refleksją nad przyszłością ludzkości. Długie ujęcia i immersyjna kamera sprawiają, że widz czuje się uczestnikiem tej ponurej podróży.

12. Strefa interesów (2023)

Film Jonathana Glazera to radykalny eksperyment filmowy, który przedstawia Holocaust z perspektywy niemieckiej rodziny żyjącej w cieniu obozu koncentracyjnego. Christian Friedel i Sandra Hüller tworzą przerażający portret powszedniości zła. Glazer rezygnuje z eksploatacji cierpienia na rzecz chłodnej obserwacji, tworząc film, który zmusza do konfrontacji z najciemniejszymi kartami ludzkiej historii poprzez pozorne ignorowanie ich istnienia.

11. Mad Max: Na drodze gniewu (2015)

Film George'a Millera to adrenalina w czystej postaci - dwugodzinna pogoń przez postapokaliptyczny świat, która redefinuje kino akcji. Charlize Theron jako Furiosa równoważy Tom Hardy'ego w tytułowej roli, tworząc film, który jest równie feministyczny co spektakularny. Miller dowodzi, że prawdziwe kino akcji to nie efekty komputerowe, lecz praktyczne kaskaderstwo i mistrzowska reżyseria, która czyni z każdej sekwencji akcji dzieło sztuki.

10. The Social Network (2010)

Davida Finchera portretuje generację, która przedefiniowała komunikację międzyludzką poprzez media społecznościowe. Jesse Eisenberg jako Mark Zuckerberg tworzy kompleksowy portret geniusza-misantropa, którego wizja połączenia świata kończy się osobistą izolacją. Aaron Sorkin dostarcza błyskotliwych dialogów, a Fincher zimnej, precyzyjnej reżyserii, tworząc film, który jest jednocześnie dramatem o przyjaźni i komentarzem na temat współczesnej kultury.

9. Spirited Away (2001)

Animacja Hayao Miyazakiego to magiczna podróż dziesięcioletniej Chihiro przez świat duchów, która stała się najważniejszym filmem animowanym XXI wieku. Miyazaki łączy japońską mitologię z uniwersalnymi tematami dorastania i odwagi, tworząc wizualnie oszałamiające dzieło. Film wykracza poza granice kina dziecięcego, oferując dorosłym równie bogatą interpretację ekologiczną i społeczną.

8. Uciekaj! (2017)

Film Jordana Peele'a to thriller rasowy, który wykorzystuje konwencje horroru do komentowania współczesnych stosunków międzyrasowych w Ameryce. Daniel Kaluuya w roli głównej dostarcza przejmujący portret młodego czarnoskórego mężczyzny uwięzionego w białym koszmarze. Peele dowodzi, że horror może być najskuteczniejszym narzędziem krytyki społecznej, tworząc film, który przeraża równie mocno swoją dosłownością, co metaforycznością.

7. Zakochany bez pamięci (2004)

Obraz Michela Gondry'ego to science-fiction o miłości, która bada mechanizmy pamięci i zapominania. Jim Carrey i Kate Winslet tworzą poruszający portret związku, który rozpada się w labiryntach wspomnień. Gondry łączy surrealistyczną wizualność z intymną narracją Charlie'ego Kaufmana, tworząc film, który jest jednocześnie spektakularny technicznie i głęboko emocjonalny.

6. To nie jest kraj dla starych ludzi (2007)

Film braci Coen to filozoficzny western noir o starciu między starym a nowym światem. Javier Bardem jako Anton Chigurh tworzy jedną z najprzerażających kreacji złoczyńcy w historii kina. Tommy Lee Jones dostarcza melancholijny komentarz do świata, w którym tradycyjne wartości tracą znaczenie. Coenowie łączą Cormaca McCarthy'ego z własną wizją Ameryki, tworząc film o nieuchronności zmiany i przemocy.

5. Moonlight (2016)

Tryptyk Barry'ego Jenkinsa o dorastaniu młodego geja w brutalnych dzielnicach Miami, podzielony na trzy etapy życia protagonisty. Mahershala Ali, Naomie Harris i Alex Hibbert/Ashton Sanders/Trevante Rhodes tworzą wzruszający portret poszukiwania tożsamości. Jenkins łączy poetycką wrażliwość z surowym realizmem, tworząc film o uniwersalnych doświadczeniach miłości, akceptacji i samookreślenia.

4. In the Mood for Love (2000)

Nostalgiczny romans Wong Kar-waia o niedopełnionej miłości w Hongkongu lat 60. Maggie Cheung i Tony Leung tworzą jeden z najpiękniejszych portretów tłumionej namiętności w historii kina. Wong Kar-wai wykorzystuje powtarzalne motywy, zmysłową muzykę i poetycką fotografię, tworząc film, który jest równie piękny wizualnie, co emocjonalnie destrukcyjny.

3. Aż poleje się krew (2007)

Film Paula Thomasa Andersona to epicka saga o narodzinach przemysłu naftowego w Ameryce przełomu wieków. Daniel Day-Lewis jako Daniel Plainview dostarcza jedną z najintensywniejszych kreacji aktorskich w historii - portret człowieka, którego ambicja niszczy wszystko, czego dotyka. Anderson łączy spektakularną wizualność z intymną charakterystyką, tworząc film o amerykańskim śnie, który staje się koszmarem.

2. Mulholland Drive (2001)

Surrealistyczna podróż Davida Lyncha przez ciemną stronę Hollywood, która balansuje między snem a rzeczywistością. Naomi Watts w podwójnej roli tworzy fascynujący portret tożsamości w rozpadzie. Lynch dekonstruuje konwencje kina noir i melodramatu, tworząc film, który wymyka się jednoznacznej interpretacji, pozostając jednocześnie hipnotyzująco piękny i niepokojąco tajemniczy.

1. Parasite (2019)

Wielokrotnie nagradzany film Bonga Joon-ho to mistrzowska satyra społeczna o przepaści klasowej we współczesnej Korei Południowej. Song Kang-ho prowadzi zespół aktorski przez opowieść o biednej rodzinie infiltrującej dom bogatych. Bong łączy czarny humor ze społeczną krytyką, tworząc film uniwersalny w swojej diagnozie nierówności, a jednocześnie głęboko koreański w szczegółach. To dzieło, które zdefiniowało kino XXI wieku - inteligentne, wizualnie oszałamiające i boleśnie aktualne.