Typy Dizajn: o artystycznych spoiwach społeczności i sztuce użytkowej wychodzącej poza ramy codzienności

Magdalena Niewczas przygląda się temu, czym żyje dizajn. W autorskich typach zagląda na hiszpański Festiwal Concéntrico, analizuje rosnącą potrzebę budowania wspólnotowości wokół sztuki użytkowej oraz sprawdza, co ceramikę Picassa łączy z powojennymi pracami polskich twórców.

materiał pochodzi z numeru K MAG 128 Sinners 2026, tekst: Magdalena Niewczas

Biuro Büro

Czy mebel, zyskując funkcję, traci na wartości, a naczynie cenniejsze jest, gdy stoi w gablocie niż na stole? W ostatnich latach popularność zyskał termin „collectible design”. Wzornictwo zaczęło funkcjonowanie jako kategoria na rynku sztuki stosunkowo niedawno i można by pomyśleć, że wówczas grupę przedmiotów wystawionych na aukcjach i prezentowanych w showroomach pozbawiono użytkowalności. Historycznie przecież termin „kolekcjonerski” kojarzył się z rzadkością i elitarnością, czymś starannie oprawionym, lecz zarezerwowanym dla oczu właściciela (no dobrze, ewentualnie gościa) kunstkamery. Jednak w dziedzinie współczesnego designu pojęcie nabrało nowych wymiarów, obejmujących śniadania na talerzach o kolorowych wzorach, drzemki w fotelach o fikuśnych nogach i czytanie pod tą lampą o dziwnym kształcie przypominającym papierowego grzyba albo pogański totem. Równolegle można zaobserwować pojawienie się innej tendencji. Młodzi twórcy, z nutą dekadentyzmu towarzyszącego późnemu kapitalizmowi rozlewającego się po przemyśle kreatywnym, ponownie zwracają się ku niezależnej zbiorowości, tworząc kolektywy. Z wiary w wyższość międzyludzkich spotkań i zderzenia kontekstów nad uprzemysłowieniem i komercjalizacją, na Design Academy Eindhoven zrodziła się inicjatywa kuratorska Biuro.Büro. Nazwa łącząca polską i turecką wersję tego samego słowa nawiązuje do pochodzenia trójki kuratorów: Adiego Romańskiego, Ayşenur Dağdelen i Leny Stec Kamińskiej. Na początku sierpnia grupa zawitała do Warszawy, by przy ul. Wareckiej 8 (Studio Jaskółka), podczas wystawy „At Its Core” zaprezentować prace ponad trzydzieści polskich i zagranicznych artystów oraz projektantów. Poza wspólnym zainteresowaniem materiałem i procesem połączyły ich pytania o istotę obiektu i jego znaczeniem w świecie „collectible design” oraz rolę wystaw jako miejsca integracji i przede wszystkim wymiany. Podczas pokazu każdy z artystów miał za zadanie określić wybraną przez siebie w tym celu, najbardziej reprezentacyjną dla twórczości pracę jednym słowem oraz wyrazić towarzyszącą mu refleksję o relacji między sobą a obiektem. Biuro.Büro, opierając się na międzynarodowej społeczności, wzajemnym wsparciu w rozwoju i nauce, chce stworzyć przestrzeń dla osób rozwijających swoją praktykę nie tylko w Polsce, jednocześnie wierząc w potencjał Warszawy, by dzięki interakcji międzynarodowych środowisk stać się jednym z centralnych miejsc na europejskiej mapie collectible design.

genius loci Cejlonu nad Renem

Luksusowy Rolls-Royce mknie ulicami Kolombo. Przez krótką chwilę za kierownicą migają gęste blond włosy i modna jedwabna apaszka, niczym stylowa flaga na wietrze. Być może kupił ją jeszcze we Włoszech, podczas jednej ze studenckich podróży? Goeffrey Bawa był ekscentryczny w zachowaniu, wyrafinowany w ubiorze. ale wrażliwy na piękno prostoty. Dopiero co skończyła się wojna i wrócił na rodzinną Sri Lankę, by tu pracować jako prawnik (bo przecież po to w 1944 roku zdał egzamin adwokacki w Anglii), lecz nie znalazł szczęścia w zawodzie i ponownie spakował walizki w podróż do Europy. Na wyspę powrócił kolejny raz dopiero w 1957 roku, już jako wykształcony architekt. Pomimo tego stosunkowo późnego startu Bawa stał się czołową postacią architektury w nowo niepodległej ojczyźnie. Wczesne projekty, takie jak Szkoła Przygotowawcza św. Tomasza, ujawniają wpływ zachodniego modernizmu, pod którym znalazł się podczas swojej edukacji, jednak uwiedziony na nowo lankijskim krajobrazem i rzemiosłem, błyskawicznie porzucił surową, europejską sterylność na rzecz lokalnego rękodzieła, tradycyjnych materiałów i głębokiej symbiozy z naturą, wykształcając unikalny styl określany mianem „tropikalnego modernizmu”. Na przestrzeni kolejnych pięciu dekad stworzył ponad dwieście projektów, w tym koncepcję gmachu parlamentu. Kluczem do zrozumienia tego fenomenu była bliska współpraca Bawy z czołowymi artystami cejlońskiej awangardy: Eną de Silvą, Lakim Senanayake oraz Barbarą Sansoni. Ich warsztaty, działające jako zaangażowane społecznie przedsiębiorstwa, dawały zatrudnienie lokalnym społecznościom. Tworzone w nich panele batikowe, rzeźby i unikalne tkaniny nie były jedynie dekoracyjnymi dodatkami do budynków, lecz integralnymi elementami doświadczenia przestrzennego, zacierającymi granice między architekturą, sztuką i wzornictwem. Jego hotele w radykalny sposób zrywały z kultem międzynarodowej homogenizacji, wpisując się w zbocza cejlońskich wzgórz i linie oceanicznych brzegów, korzystając z lokalnych zasobów i doświadczeń, stawiając architekta w roli pioniera społecznie odpowiedzialnej i zrównoważonej sztuki budowania. Zaplanowana na wrzesień 2026 roku w Vitra Design Museum wielka retrospektywa „Geoffrey Bawa: Architecture for the Senses” (26 września 2026 – 28 lutego 2026) zaprezentuje ponad dwieście pięćdziesiąt eksponatów, w tym makiety, meble oraz unikalne, nastrojowe fotografie Iwana Baana wpisane w scenografię Liny Ghotmeh. Wystawa pozostawia jednak wykuratorowane ody do architektonicznej estetyki w przeszłości, skupiając się na społecznym i środowiskowym wymiarze praktyki budowlanej Bawy, wyprzedzającym swoje czasy i będącym aktualnym przykładem dla dzisiejszych twórców. Jego lekcja ekologicznej i kulturowej pokory jest dziś aktualniejsza niż kiedykolwiek.

Los Sábados

W jakim stopniu przestrzeń naokoło kształtuje nasze relacje z innymi; produkuje symbole i narracje, w których porusza się społeczeństwo? Co oznacza, że ściany opowiadają historię i czy ta opowieść łączy wspólnotę? Czy efemeryczne instalacje ze sklejki i brezentu mówią tak głośno jak XI-wieczne kamienne mury? A może głośniej? Dlaczego najważniejszy architekt 2026 roku zbudował na środku włoskiego miasta cyrk? W czerwcu ulice Logroño, położonego w malowniczej dolinie rzeki Ebro, po raz kolejny zmieniły się w laboratorium, a architekci i urbaniści założyli białe fartuchy, poddając obserwacji procesy katalizy w transformacjach przestrzeni publicznych. Badając poziomy miejskiej ekologii, tożsamości i sprawczości tymczasowych interwencji, przeprowadzili ponad dwadzieścia eksperymentów. Pomiary zbierano przez sześć dni, a zapisane równania jednoznacznie wskazały na oddziaływanie architektury na dynamikę społeczną poprzez tworzenie miejsc spotkań, prowokacji, wytchnienia przed palącym południowym słońcem i kontaktu z naturą. Festiwal Concéntrico, organizowany przez Fundación Cultural de los Arquitectos de La Rioja i Javier’a Peña Ibáñezwe, w swojej dwunastej edycji, odbywającej się niezmiennie na północy Hiszpanii, zrzeszył twórców, badaczy i studia projektowe z całego świata, oddając w ich ręce zakamarki w urbanistycznej tkance miasteczka i tym samym tworząc pole do performatywnej praktyki miejskiej. Kolorowe, powiewające, ciężkie, lekkie i świecące w nocy instalacje wypełniły główne place, przystanki autobusowe, uliczne zaułki i puste, zaniedbane parcele. Tegoroczny laureat Nagrody Pritzkera z Chile, Smiljan Radić, nieopodal centrum rozstawił cyrkowy namiot, ulotny symbol nomadycznej wędrówki i sztuki, w którym zaprosił do rozmowy o prymitywnej radości ze spontaniczności w przestrzeni. W międzynarodowym gronie zabraknąć nie mogło oczywiście akcentu polskiego. Warszawska pracownia TŁO, kojarzona w ostatnim czasie chyba przede wszystkim ze zwycięskim projektem rozbudowy Muzeum Architektury we Wrocławiu, angażującym praktyki re-use, świetnie wpisuje się bowiem w klimatyczny dyskurs towarzyszący przedsięwzięciu: propozycje wykorzystują materiały pozwalajace na ponowne przemyślenie obiegów materiałowych, skupiają się na cieniu i chłodzeniu lub prowadzą badania w zakresie botaniki. Tak, do przesmyku Pasaje Chimenea, wypełnionego intensywnymi promieniami odbijającymi się od żółtego tynku historycznego budynku galerii sztuki, zawitało „Los Sábados” („soboty”). Inspirację stanowiły „drewniane galerie otaczające wiejskie kościoły w Polsce, które zapewniały schronienie osobom przybywającym w sobotę przed niedzielną mszą. Instalacja przenosi ten lokalny archetyp na wąską uliczkę w Logroño, tuż obok dawnej fabryki tytoniu, podkreślając jej niemal wewnętrzny charakter”. I tu autorzy stosują re-use, tworząc konstrukcję z użytych w poprzednich edycjach drewnianych listew, tym samym tworząc przystań dla wszystkich zmęczonych skwarem lub zabawą ubiegłej nocy. Uczestnicy zadbali o to, by w oczekiwaniu na kolejną, trzynastą edycję festiwalu, nie wyczerpały się źródła inspiracji dla wszystkich tych, którzy zapoznać się będą chcieli z resztą programu.

Metaartefakt

Legenda głosi, że przed wiekami Łysa Góra należała do czarownic, które pod osłoną nocy wzlatywały na sam szczyt na swoich miotłach, rozpalały potężne ogniska i tańcząc wokół nich, szeptały zaklęcia, by potem zniknąć z pierwszym pianiem koguta. W każdej legendzie tkwi natomiast ziarno prawdy. Być może żar tlący się pośród gęstych jodłowo-bukowych lasów pochodził z pieców, w których, trzaskając po cichu, wypalała się ceramika. Być może bajarze pomylili się zupełnie (tak o jakieś sto trzydzieści kilometrów) i siejąc opowieści o świętokrzyskich szczytach, na myśli mieli miejscowość w Małopolsce? To tu, nieopodal Krakowa, w miejscu dawnej siedziby Spółdzielni „Kamionka”, rzemiosła uczył się bowiem Paweł Olszczyński – absolwent wydziału grafiki Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie oraz Hochschule für Gestaltung w Offenbachu. W latach 2010-2012 współtworzył w Krakowie galerię i kolektyw New Roman, by potem samotnie (lub w parze jak wtedy, gdy w 2023 roku z Martą Niedbał otrzymał nagrodę główną Warsaw Gallery Weekend) podróżować przez niezliczone techniki. Od rysunku ołówkiem, przez prace malarskie i wielkoformatowe kompozycje rzeźbiarskie, po przedmioty, w których granica sztuk wizualnych i użytkowych przestaje istnieć. Z mieniących się, metalicznych powierzchni wyłania się jego nowa, autorska opowieść. Ceramika Olszczyńskiego działa jak mistyczny metaartefakt. Archaiczne twarze wyglądają do nas z wazonów, postacie z greckich mitologii przypominają o sobie pod postacią kadzielnic, z w pełni funkcjonalnych talerzy uśmiechają się podstępnie tańczące chochliki, diabliki kuszą figlami i zabawą. Plastyczność formy niesie czystą, wizualną przyjemność, natomiast zmysłowa figuracja – subtelną prowokację, choć, jak podaje sam artysta „w warstwie znaczeniowej są one jednak zawoalowanym komentarzem na tematy aktualne”. Na tapet, a może raczej na talerz, bierze ludzkie grzechy, poddając je antropologicznej analizie. Naczynia z malowanej porcelany znaleźć można pod nazwą Licho Studio – funkcjonującą od kilku lat prywatną marką artysty. Aktualnie Paweł bierze udział w wystawie „Forms of Meaning”, prezentującej współczesną polską ceramikę w ramach VI Międzynarodowego Triennale Ceramiki UNICUM. Wybierający się w te wakacje do Słowenii, zajrzeć powinni wystawę, która potrwa do 5 września 2026 roku w Centrum Rog w Lublanie. Między 2 września a 11 października 2026 roku prace artysty zobaczymy natomiast w Willi Gawrońskich, dzięki powracającej do ojczyzny wystawie „Polski modernizm. Walka o piękno” fundacji Visteria.

Pablo i Paweł

Po ostatniej wystawie artysty, która zagościła w 2023 roku w progach Muzeum Narodowego w Warszawie, by pobić wszystkie rekordy frekwencyjne instytucji, dla ponad stu czterdziestu tysięcy odwiedzających tajemnicą nie jest już na pewno, że nie samym malarstwem ojciec kubizmu żyje. Po ciemnym okresie wojny, zostawiając za sobą wizje bombardowanej Guerniki, obrazy znane z fotografii i gazet, paryską awangardę, Pablo Picasso wyruszył na południe Francji. Choć w podróż udaje się z partnerką Françoise Gilot, tu, na francuskiej riwierze, w miasteczku Vallauris, poznaje w następnych latach dwie kolejne miłości – późniejszą żonę, Jacqueline oraz ceramikę. Wkrótce osiedla się tam na stałe. Podobnie jak Isamu Noguchi zwrócił się ku ziemi, Picasso zwraca się ku glinie. Rany, jakie na umyśle i duszy zostawił okres, w którym człowiek zredukowany został do masy, leczy zwrotem ku sztuce najbardziej codziennej, celebrującej rytuał życia domowego. Powstają więc pierwsze talerze. Współpracuje z lokalnym fajansem, coraz mocniej ingeruje w gotowe formy naczyń, zestawia ich elementy, nagina, drąży, nadając im zwierzęce i ludzkie kształty. I choć to malarstwo pozostanie zapewne najważniejszą i najbardziej rozpoznawalną domeną artysty, Picasso na przestrzeni lat tworzy dziesiątki tysięcy obiektów ceramicznych – z których dwadzieścia znajduje się na stałe w Warszawie. Cenne obiekty nieczęsto opuszczają stolicę, jednak tym razem kilka z nich, podobnie jak ich autor, powędruje na południe. Ci, którym nie udało się dotrzeć kilka lat temu na ekspozycję, będą mieli okazję zobaczyć słynne półmiski już niedługo w Krakowie. Wystawa „Picasso i pikasiaki. Nowoczesna ceramika” w Kamienicy Szołayskich (oddział MNK) otworzy się dla zwiedzających 11 września 2026 roku i trwać będzie do 7 lutego 2027 roku. Dzięki kuratorskiej selekcji Bożeny Kostuch dzieła skonfrontować będzie można ze współczesną im, polską sceną twórczą – hiszpańskim talerzom, będą towarzyszyć bowiem wybrane dzieła artystów związanych w XX wieku przede wszystkim z Krakowem. Wśród nazwisk odnajdziemy między innymi Ewę Żygulską, Bolesława Książka czy Zygmunta Flina. To wspaniała okazja, by zobaczyć dzieła samego Picassa na żywo, ale też odwiedzić unikalną przestrzeń pozwalającą odnieść dorobek rodzimej ceramiki do osiągnięć mistrza z Malagi, a zarazem umieścić samego Hiszpana w znacznie szerszej perspektywie stylistycznej. Zestawienie to uświadamia nam, że powojenny zachwyt nową formą tworzył uniwersalny język epoki, a polskie „pikasiaki” były równorzędnym głosem w europejskim dialogu o sztuce codzienności.

Czytaj dalej