Podczas trasy koncertowej w Petersburgu angielski muzyk Stephen Coates odwiedził pchli targ, gdzie zauważył skrzynkę z płytami winylowymi. Przeglądając stos, natknął się na rzecz nader niecodzienną – jeden z krążków wykonany był z półprzezroczystego, rentgenowskiego obrazu złamanej ręki.
Zachód na klatkach piersiowych
Ta wycieczka doprowadziła Coatesa do odkrycia zjawiska nazwanego „muzyką kości” – serii nagrań gramofonowych zapisanych na filmach rentgenowskich. Tak zwane „żebra” czy „jazz na kościach” stały się metodą przemytu muzyki zakazanej w Związku Radzieckim lat 50 i 60 XX wieku. Zdjęcia rentgenowskie, wyłowione ze szpitalnych śmietników lub kupowane hurtowo, wycinano za pomocą specjalnych maszyn, wykonanych ze starych fonogramów na 7-calowe dyski. Środkowy otwór wypalano papierosem. W ten sposób na klatkach piersiowych, kręgosłupach, czaszkach wybrzmiewał Elvis, Beatlesi czy Ella Fitzgerald.
Płyty podręczne
Pirackie płyty nosiły nazwę roentgenizdat, pochodzącą od popularnego wówczas słowa samizdat, oznaczającego wydawaną we własnym zakresie literaturę i prasę drugiego obiegu. Choć ich trwałość wynosiła zaledwie parę miesięcy, a brzmienie przypominało słuchanie muzyki przez piasek, stanowiły najpraktyczniejszą z dostępnych opcji. Kosztowały rubel czy półtora, a w razie potrzeby można było zwinąć je w rulon i schować do kieszeni. Pod koniec lat 50. władze „czuły w kościach”, że muzyka zakazana jest rozpowszechniana, co ostatecznie doprowadziło do uchwalenia ustawy zabraniającej domowej produkcji nagrań. Zamieszanych w proceder wysłano do obozów pracy lub zamknięto w więzieniach, co doprowadziło do zaniku tego fenomenu.
Kontynuacja po latach
Po upływie dekad Stephen Coates zobaczył ślad „muzyce kości” ślad, co zainspirowało go do uruchomienia „The X-Ray Audio Project”. Celem inicjatywy jest dostarczanie informacji o nagraniach rentgenowskich z obrazami wizualnymi, materiałami audio i wywiadami. W 2015 roku, po kilku latach badań i rozmów z przemytnikami „kości”, powstała książka X-Ray Audio „The Strange Story of Soviet Music on the Bone”.
Parę miesięcy później Coates wygłosił na ten temat wykład podczas TED X Kraków. Wyruszył w trasę z artystą dźwiękowym i badaczem Aleksandrem Kołkowskim, podczas której opowiedzieli historię radzieckich bootleggerów oraz w ramach demonstracji wycinali nowe nagrania rentgenowskie z występów muzycznych na żywo. Objazdowa wystawa, którą Coates stworzył wraz z fotografem Paulem Heartfieldem, została opisana w „The Guardian” i programie Today w BBC Radio. We wrześniu 2016 r. para wydała długometrażowy film dokumentalny „Roentgenizdat”, zawierający wywiady z oryginalnymi radzieckimi fotografami.
tekst: Nina Chakkour
