Historycznie histeria określała zbiór zaburzeń dysocjacyjnych, konwersyjnych i różnego rodzaju zaburzeń nerwicowych. Początki tego określenia sięgają nawet XX w. p.n.e. Nazwa histerii pochodzi od greckiego słowa „macica" (gr. hystera). Wierzono, że objawy kojarzone z chorobą – drgawki, duszności, zawroty głowy, ataki padaczki i nadmierna płaczliwość – są powodowane wędrującą macicą, która uciska inne organy. Stąd określenie „duszność maciczna". Powszechny był pogląd, że macica jest dzikim zwierzęciem atakującym kobiety od wewnątrz, co miało tłumaczyć zachowanie kobiet cierpiących na histerię.
W starożytnej Grecji to Hipokrates stworzył nazwę choroby znaną do dziś. Jego badania potwierdzał i rozwijał Platon, który teoretyzował, że z powodu suchości macica przemieszczała się w poszukiwaniu wilgoci. Remedium na te wędrówki miał być stosunek płciowy.
Średniowieczni lekarze wciąż podtrzymywali teorię wędrującej macicy, podczas gdy teologowie przypisywali dolegliwości wpływom złych sił i czarów. Renesans, mimo nowych teorii, prowadził do podobnych wniosków – kobiety cierpiące na histerię miały pozostawać pod wpływem nieczystych mocy i kontaktować się z diabłem. Uznawano, że ich podatność na choroby umysłu czyniła je łatwym celem dla szatana.
Następnie wykształciły się dwie teorie – humoralna oraz teoria „waporów". Humoralna, czerpiąca z Hipokratesa, wskazywała na częste stosunki seksualne jako rozwiązanie. Teoria waporów, bardziej złożona i podzielona na kategorie, proponowała leki mające zapobiegać powstawaniu oparów fermentacji, wywołując przy tym gwałtowne wymioty, biegunkę i masywne krwawienie.
W XIX wieku nastąpił przełom w rozumieniu histerii. Według teorii nerwic Pierre'a Janeta oraz badań psychoanalitycznych Zygmunta Freuda, histerię zaczęto postrzegać jako następstwo urazów psychicznych i traum. Proces wyparcia podświadomie prowadził do dysocjacji i utraty kontroli nad funkcjami psychicznymi, które zaczynały działać niezależnie od woli.
Ze względu na opresyjną historię terminu, współczesna medycyna odchodzi od nazwy „histeria", choć w języku potocznym określenie to pozostaje silnie zakorzenione.
Laia Abril
Laia Abril od lat prowadzi badania skoncentrowane na mizogonii i systemowej opresji kobiet. Wystawa o histerii stanowi kolejny rozdział po jej wcześniejszych pracach „On Abortion" (2016) i „On Rape" (2020).
Jej zainteresowanie histerią narodziło się blisko dekadę temu, gdy natknęła się na artykuł opisujący przypadki masowej histerii wśród dziewcząt z nepalskiej szkoły. Tekst dokumentował zbiorowe omdlenia, które pojawiały się pozornie bez przyczyny. Późniejsze analizy powiązały te zdarzenia z obecnością wyłącznie męskich nauczycieli.
Zaintrygowana fenomenem masowych histerii, Abril zaczęła zgłębiać temat, odkrywając ze zdumieniem zapiski sięgające średniowiecza.
Grupy kobiet dotkniętych histerią określano jako „opętane", „histeryczne", „szukające uwagi" lub wprost – „czarownice". Gwałtowne wybuchy objawów, rozprzestrzeniające się szybko i nieświadomie wśród powiązanych ze sobą grup, dotykały głównie nastolatek i kobiet znajdujących się pod intensywnym stresem psychospołecznym.
Mimo powszechności takich przypadków, współczesna literatura medyczna wciąż nie oferuje jednoznacznego wyjaśnienia. Lukę tę wypełniają badacze z innych dziedzin. Socjologowie wskazali na prawidłowość – kobiety często zajmują zmarginalizowane pozycje w opresyjnych strukturach społecznych. Abril zauważyła, że zachodnia medycyna koncentruje się wyłącznie na biologicznych i indywidualnych aspektach psychologicznych, ignorując wpływ władzy i dynamiki społecznej jako czynnika sprawczego tych zjawisk. Antropolożka Aihwa Ong, analizując falę omdleń w malezyjskich fabrykach w latach 70., określiła je jako „protojęzyk protestu" – nieświadomy opór wobec trudnych warunków pracy i męskiej dominacji.
Zainspirowana tymi badaniami, Abril przyjęła w swojej pracy perspektywę intersekcjonalną, skupiając się na snach, przeżyciach i odczuciach kobiet, którym poświęciła wystawę. Oddała im głos, pozwalając, by to ich doświadczenia kształtowały kierunek ekspozycji.
ON MASS HYSTERIA / A HISTORY OF MISOGYNY
W swojej wystawie artystka redefiniuje pojęcie histerii, historycznie wykorzystywanej do opresji i marginalizacji kobiet oraz deprecjonowania ich doświadczeń. Abril nadaje histerii nowe znaczenie – staje się ona symbolem oporu. Artystka mówi o tym fenomenie z perspektywy feministycznej, krytycznej wobec zachodniej medycyny i patriarchalnych struktur władzy. W jej ujęciu histeria transformuje się w język ciała, formę komunikacji tam, gdzie słowa były zabronione lub ignorowane.
Abril konfrontuje się z mizoginicznymi korzeniami medycyny, ukazując, jak przez stulecia kobieca emocjonalność, seksualność i cielesność podlegały demonizacji, patologizacji i kontroli. Kobiece ciała postrzegano jako zepsute, groźne, a przez lekarzy – jako pola eksperymentów. Nienawiść wobec kobiet manifestowała się w metodach leczenia – często brutalnych i niebezpiecznych.
Wystawa o masowej histerii odwraca utrwaloną narrację, dając głos tym, którzy przez wieki byli systematycznie uciszani.
Struktura wystawy
Ekspozycja składa się z czterech głównych części. Pierwszą, przykuwającą wzrok natychmiast po wejściu do sali, jest praca archiwalna. Wokół całej przestrzeni wystawienniczej rozmieszczono historie wydobyte z licznych archiwów, oprawione na wzór akt medycznych. Ich treść ukazuje rozpiętość geograficzną i historyczną zjawiska, podkreślając, że histeria nie ogranicza się do konkretnego czasu czy miejsca, lecz stanowi uniwersalne doświadczenie wielu grup. Artystka eksponuje tysiące stron badań nie po to, by zmusić zwiedzających do przeczytania ich wszystkich, lecz by uzmysłowić skalę zjawiska.
Kolejne trzy części to studia przypadków, stworzone przy współpracy antropologów, socjologów, neurologów i psychiatrów, co pozwoliło zgłębić źródła tych kryzysów.
W każdym z przypadków Abril oddaje głos kobietom dotkniętym objawami, prezentując sugestywne obrazy ich doświadczeń i narracji, jednocześnie analizując reakcje mediów i władz. Wywiady, wzbogacone przenikającą muzyką, pozostają w pamięci zwiedzających długo po opuszczeniu galerii.
Studia przypadków obejmują: Studium przypadku 1, 2007 | Chalco, Meksyk – epidemia paraliżu nóg w katolickim internacie dla dziewcząt. Studium przypadku 2, 2012–2022 | Kambodża – epidemia omdleń wśród pracownic fabryk odzieżowych. Studium przypadku 3, 2012 | Le Roy, Nowy Jork, USA – epidemia tików w liceum.
Daremne byłoby szczegółowe opisywanie badań Abril. Kłóciłoby się to z intencją artystki, która pragnęła, by historie te zostały opowiedziane przez kobiety, które ich doświadczyły.
Wystawa, poza warstwą merytoryczną, zachwyca wizualnie. Stonowane kolory z czerwonymi akcentami na grafikach przywodzą na myśl estetykę „Opowieści podręcznej". Ekspozycja ma charakter dystopijny, konfrontując nas z niepokojącą świadomością, że nie jest to fikcja literacka w stylu Orwellowskiego „Roku 1984", lecz rzeczywistość i autentyczne przeżycia tysięcy kobiet.
Gorąco polecam każdemu, kto ma możliwość podróży do Paryża, odwiedzenie galerii Le Bal i poświęcenie czasu tej wstrząsającej wystawie Laii Abril. To doświadczenie poruszające, wizualnie wyrafinowane i skłaniające do głębokiej refleksji.
tekst i zdjęcia: Zuzia Groszyńska
![Aktywista oblał „krwią” Schody Smoleńskie. „I już do sądu z tym baranem” [WIDEO]](/_next/image?url=https%3A%2F%2Fcdn.kmag.pl%2Farticles%2F67f6882380887114d9a0f704%2FScreenshot%25202025-04-09%2520at%252017.14.03.png&w=1920&q=75)